17
Nov
14

Meteorieten in Nederland; kanonskogels en kapotte dakpannen

Het is 2 juni 1843, 8 uur ‘s avonds. Willem Ooms, de knecht van Jan Teunisse Bosch is bezig de paarden van het land te halen. Plots schrikken hij en de paarden als zij kort achter elkaar vier knallen en een hoge fluittoon horen. Geschrokken kijkt Willem in de richting van Fort Blaauwkapel. Vijfentwintig jaar geleden gebouwd, kort nadat de Fransen ons land hadden verlaten, moet dit fort Holland beschermen tegen toekomstige vijanden. Hij heeft nog nooit eerder kanongebulder bij het fort gehoord. De fluitton wordt steeds luider en net als hij verder wil lopen, werpt vlak voor hem een voorwerp ter grootte van een kanonskogel een fontein van zand omhoog. Als het weer rustig is en er niet nog meer kogels volgen, loopt hij erheen en ziet een gat van bijna drie voet diep. Snel brengt Willem de paarden naar de stal en rent terug met de spade over de schouder. Hij begint te graven en als de klei plaatsmaakt voor zand, ziet hij dat het geen kanonskogel is. Het is een voorwerp met een ietwat onregelmatige, langwerpige gedaante. Als het gat groot genoeg is tilt hij met de nodige moeite het voorwerp eruit. Hij schat het gewicht op ongeveer 15 Nederlandse ponden. Het raadselachtige lichaam is vrijwel geheel bedekt met een zwarte verbrande korst, die slechts op een plek is beschadigd. Hier ziet hij de grijze stof van de steen tevoorschijn komen. Hij besluit de steen naar zijn boer te brengen.

Jeugdige fascinatie

Utrecht VallendeSter_1Al van jongs af aan ben ik gefascineerd door het buitenaardse. In eerste instantie natuurlijk door Ufo’s en buitenaardse wezens. Boeken als ‘Waren de Goden Kosmonauten’ van Erich von Däniken en ‘Zij kwamen van andere Planeten’ van Peter Kolosimo heb ik tijdens mijn puberale zoektocht verslonden. Ondertussen staan ze al tientallen jaren onaangeroerd ergens onopgemerkt in een van mijn vele boekenkasten. Het was dan ook logisch dat uit mijn profielkeuze tijdens de middelbare school bleek dat ik iets in de ruimtevaart wilde gaan doen. Ik heb er mijn pakketkeuze op aangepast, maar toen ik echt moest kiezen besloot ik toch dichter bij huis te blijven en ging ik Fysische Geografie studeren. Op aarde was ook nog zoveel moois te ontdekken. Al ga ik in augustus toch steevast pas naar bed als ik minstens één ‘ster’ uit de Perseïden heb zien vallen.

Utrecht Meteor_Crater_Near_Winslow_ArizonaGeen getuigen

De meeste van deze meteorieten bereiken nooit het aardoppervlak. De rest is meestal te klein om een gat te kunnen slaan. Het is alleen al het fascinerende beeld van de lichtstreep die deze ‘vallende sterren’ achterlaten. Een enkele keer is een meteoriet groot genoeg om schade aan te richten. Zo zijn de dinosauriers 65 miljoen jaar geleden waarschijnlijk uitgestorven door de inslag van een enorme ruimtebrok ergens voor de oostkust van Mexico. Een van de mooiste kraters vinden we in Arizona, de Barringerkrater met een doorsnee van bijna anderhalve kilometer. De meteoriet die hier insloeg was zlef waarschijnlijk ‘slechts’ 50 meter groot. Ook in Europa vinden we verschillende inslagkraters. De grootste vinden we in Rusland. Deze Popigaikrater heeft een diameter van maar liefst 100 kilometer. De meteoriet die hier insloeg had een doorsnee van 5 tot 8 kilometer. De druk tijdens de inslag was zo groot dat al het grafiet in de bodem direct in diamant veranderde. Waarschijnlijk werd hier meer diamant gevormd dan er elders van nature op aarde aanwezig is. Dichterbij is er nog een krater vaag zichtbaar in het midden van Zweden. Een deel wordt gevormd door het meer Siljan. Deze grotendeels geërodeerde krater heeft een doorsnee van 52 kilometer. Ook bij onze oosterburen bevindt zich een grote krater. De Nördlinger Ries in Zuid-Duitsland heeft een diameter van 24 kilometer is alleen vanuit de lucht als dusdanig herkenbaar. Al deze kraters zijn miljoenen jaar oud en los van nu uitgestorven diersoorten was er niemand die de meteorieten heeft zien neerkomen.

Utrecht 800px-Kaali_main_crater_on_2005-08-10.3Voer voor legendes

Dat is niet het geval bij de kraters bij Kaali in Estland. De grootste krater is ‘slechts’ 100 meter in doorsnee. De kleinere kraters in de buurt zijn brokstukken van een en dezelfde meteoriet die vlak voor de inslag uit elkaar is gevallen. Dit gebeurde ongeveer 6000 jaar geleden. De gebeurtenis heeft toch zoveel indruk gemaakt dat het terugkomt in de Kalevala, het nationale epos van Finland. In de eeuwen daarna is dit een heilige plek geweest waar offers voor de goden werden gebracht.

Utrecht Verwoesting_GlanerbrugOngeschikt voor kraters

Ook in Nederland  zijn de laatste eeuwen enkele meteorieten naar beneden gekomen. Zonder overigens een krater te veroorzaken. Helaas hebben wij daar ook niet de bodem voor. Zelfs een iets grotere meteoriet – en dank daarbij aan decimeters – zou door de drassige veenbodem worden opgenomen en direct weer worden bedekt. Dit lot was menig vliegtuig in de Tweede Wereldoorlog ook beschoren. Gelukkig wonen we hier met velen en kijken we regelmatig omhoog als plots een lichtstreep langs de hemel trekt. Zo ook op 7 april 1990 toen er in grote delen van Nederland en Duitsland een grote vuurbol te zien was. Volgens sommigen bijna net zo helder als de volle maan. De meteoriet sloeg in in een huis aan de Gronausestraat in Glanerbrug vlakbij de grens met Duitsland. In het huis – dat inmiddels is afgebroken – werden een dag later op zolder stukjes dakpan en andere steentjes gevonden. De familie uit het huis en de politie Twente dachten eerst aan vandalisme of inbraak. Er is toen een onderzoek ingesteld en de stukjes van de meteoriet zijn meegenomen als bewijsmateriaal. Na het onderzoek en getuigenverhoor van sterrenwachten en andere onderzoekers is gebleken dat het om een meteoriet ging.

Utrecht kaart UtrechtVoor de wetenschap

De grootste meteoriet die in Nederland is gevonden, kwam op 2 juni 1843 iets ten noorden van de stad Utrecht naar beneden. Vlakbij het plaatsje Blauwkapel, waar ook toen al het gelijknamige fort stond, werd de bijna 7 kilo zware ‘De Utrecht’ door Willem Ooms, de knecht van Jan Teunisse Bosch uit het weiland gehaald. Een paar kilometer westelijker, waar nu de huizen van de Utrechts wijk Overvecht staan, werd vrijwel tegelijkertijd nog een meteoriet gevonden. Deze ruim 2,5 kilo zware steen, ‘Het Loevenhoutje’ werd door boer Johannes Verweij uit zijn weiland gehaald. Hij verkocht de steen later aan een dakpannenbakker die hem op zijn beurt aan de Hogeschool Utrecht schonk. Zodoende is dit stukje meteoriet uiteindelijk in de collectie van de Universiteit Utrecht beland. Vanwege allerlei onderzoek iets kleiner dan toen de steen ruim 170 jaar geleden werd gevonden. Naar de knallen te oordelen hoorde deze steen bij de grotere ‘De Utrecht’. Bij het binnendringen van de aarde atmosfeer is de meteoriet in stukken gebroken en in meerdere kleinere brokken neergekomen. Vandaag de dag zouden de andere brokstukken waarschijnlijk ook zijn gevonden. Het was trouwens een geluk dat de meteoriet  niet een tiental kilometer verder naar het westen was neergekomen. Blauwkapel ligt niet al te ver van de Utrechtse Heuvelrug. Daarom bevindt zich hier op 1 meter diepte al zand. Verder westwaarts zit het zand soms tientallen meters diep. Een meteoriet was daar niet meer teruggevonden.

utrecht komeetVoor eigen gewin

Wat er daarna precies met ‘De Utrecht’ is gebeurd, blijft tot op de dag van vandaag een raadsel. Het enige wat we zeker weten is dat de meteoriet tegenwoordig in de kelder van het Natuur Historisch Museum van Boedapest in Hongarije ligt. Waarschijnlijk heeft boer Jan Teunisse Bosch het stuk steen voor goed geld weten te verkopen. Een jaar later kocht hij namelijk een mooie boerderij en enkele stukken land. Hij boerde daarna zo goed dat hij in 1861 een nieuwe boerderij liet bouwen die hij de toepasselijke naam Eben Haëzer, ‘Steen der hulp’, gaf. Ook van Willem Ooms ontbreekt elk spoor. Hopelijk heeft de boer zijn knecht wel enigszins beloond.

Advertenties

0 Responses to “Meteorieten in Nederland; kanonskogels en kapotte dakpannen”



  1. Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s


Archief

Tweets


%d bloggers liken dit: