03
Feb
13

Het Roode Klif; keileem en zwerfkeien

Keileem en zwerfkeien

In het jaar vier na Christus geboorte zou, volgens de oude aanteekeningen, het Roode Klif, in het midden van de zomer, drie dagen achtereen, eene groote vuurvlam hebben uitgespuwd, waarna, op den vierde dag, zich eenen roode of vurige slang of draak, mede uit het Klif opstijgende, een half uur lang, tot verschrikking der aanschouwers, boven den vuurmond in de lucht vertoonde, en daarna in het Klif tegelijk met de vlam verdween.

Occo van Scharl, ± 950

Morteratsch_Glacier_Morteratschgletscher_002Wie wel eens vlakbij een gletsjer is geweest, weet dat het ijs niet overal mooi schoon is. In de winter gaan de meeste gletsjers in Europa schuil onder een dik pakket allesverhullende sneeuw. Kom je als de sneeuw is gesmolten dan zie je niet alleen ijs, maar ook ‘viezigheid.’ Een deel komt uit de lucht vallen*, maar het meeste is door de gletsjer zelf veroorzaakt. Als een nietsontziende bulldozer zoekt het ijs zijn weg. Onderweg alles meenemend wat los maar vaak ook wat vast zit. Rotsen worden gladgesleten, modder, zand en keien worden meegenomen. De onderste laag van de gletsjer is vaak niet eens meer als dusdanig te herkennen. Het is meer een massa bevroren puin en slib. Met daarin zand en keien die als de gletsjer weer is verdwenen als een dikke laag keileem achterblijft. Als dit keileem ook nog eens door het ijs is opgestuwd kan het pakket nog dikker zijn.

Weerbarstig

keileemHet ijs dat Nederland tijdens het Saalien bijna voor de helft bedekte heeft ook veel keileem achtergelaten. In de ondergrond van Groningen, Drenthe en Friesland en ook in delen van Overijssel, oostelijk Gelderland, Flevoland en Noord-Holland komt het bijna overal voor. Keileem is erg compact en spoelt niet zo makkelijk weg. Eilanden als Texel en vroeger Urk hielden hun hoofd boven water omdat ze voor een groot deel uit keileem bestaan*. Langs de voormalige Zuiderzee ontstonden er zelfs heuse kliffen van meer dan tien meer hoog. Dit zijn keileempakketten die ook nog eens door het ijs zijn opgestuwd. Voor het vlakke Nederland een uniek en dus tot de verbeelding sprekend fenomeen. Dat blijkt wel uit de woorden van Occo van Scharl met betrekking tot het Roode Klif, opgeschreven in de 10e eeuw. Dacht men daardoor toen, ook dankzij de rode kleur aan een vulkanische oorsprong, de werkelijkheid bleek veel kouder.

Getemd

kliffen in ZuiderzeeDeze hogere gelegen kusten hadden allerlei voordelen. Zo hoefde men daar geen dijken aan te leggen. Langs de door dijkdoorbraken geplaagde Zuiderzee een zegen. Bij de kliffen van de Voorst nabij Vollenhove ontstond in de jaren ’30 zelfs een heuse badcultuur. Chauvinistische journalisten vergeleken het in de hoogtijdagen zelfs met Zandvoort. Maar omdat de kliffen toch de strijd tegen het water beetje bij beetje verloren, greep de mens ook hier in. De Zuiderzee werd IJsselmeer en de kliffen werden deels afgegraven* en minder steil gemaakt, verdwenen of onder een een laag plaggen of zoals bij de Voorst onder een laag basaltblokken. Allemaal om verdere erosie tegen te gaan. Zien wij op een kaart uit 1908 de vier kliffen langs de Zuiderzee nog als belangrijke landschapsfenomenen. Vandaag de dag moeten we heel goed zoeken om er nog iets van terug te vinden. En van een ‘Zandvoort aan het IJsselmeer’ is ook al lang geen sprake meer. Toen in 1940 pal tegenover het strand de dijk van de nieuwe Noordoostpolder verrees, was van de zee, dat toen al meer was, niet meer dan 70 meter over; het Vollenhover Kanaal.

Uit heel Scandinavië

Wellicht onbedoeld is het monument bij het Roode Klif bijzonder toepasselijk gekozen. De herinnering aan de ‘Slag bij Warns’ in 1345 wordt hier verbeeld door een enorme kei met daarop de woorden ‘Leaver Dea as Slaef’, liever dood dan slaaf. Het keileem bevatte namelijk ook veel grote keien. Vanwege hun lange reis hadden deze al vroeg de prozaïsche naam ‘zwerfkei’ meegekregen. zwerfkeiAlsof ze op eigen houtje de hele weg vanuit Scandinavië hadden afgelegd. Uit onderzoek is gebleken dat de meeste zwerfkeien in Nederland uit Zuid- en Midden-Zweden, Denemarken en de bodem van de Oostzee afkomstig zijn. Maar er zijn zelfs zwerfstenen uit Finland en Noorwegen gevonden. Dit is niet alleen een bewijs van de uitgestrektheid van het ijspakket, maar toont tevens aan dat de stroomrichting van het ijs niet altijd hetzelfde is geweest. Al in de prehistorie werden de zwerfkeien door de lokale bewoners gebruikt. Overal in Noordwest-Europa en Zuid-Scandinavië vinden we grafmonumenten waarbij dankbaar gebruik is gemaakt van de grote, deels afgeronde zwerfkeien. Bij ons in Drenthe zijn dat natuurlijk de alom bekende hunebedden. Elders zijn de in de ondergrond gevonden keien vaak als monument gebruikt. De beroemdste is waarschijnlijk diegene die Amersfoort haar bijnaam ‘Keistad’ bezorgde.

* De keileem was ook erg geliefd bij de dijkenbouwers. Zeker toen in de jaren ’30 van de vorige eeuw de Afsluitdijk werd aangelegd, werd er veel keileem gebruikt.

Advertenties

2 Responses to “Het Roode Klif; keileem en zwerfkeien”


  1. februari 4, 2013 om 6:46 am

    Ik heb jaren in Oudemirdum gewoond. De Friezen zijn super trots op ‘hun’ Roode Klif. Helaas is er niet veel meer van over. In de winter nog het leukst, omdat er dan weinig mensen rondlopen.
    Groet van d!

  2. februari 4, 2013 om 11:37 am

    En wie hebben er dan in de zomer van het jaar vier ‘aanteekeningen’ zitten maken bij het Roode Klif?
    De Oude Romeinen? De Diepe Friezen?


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s


Archief

Tweets


%d bloggers liken dit: