03
Feb
13

Gedachtenistafel van de heren van Montfoort – maker onbekend

800px-Gedachtenistafel_van_de_Heren_van_Montfoort

int jaer ons heeren dusent drie hondert vijfentveertich op sante cosmas en damianus dach doe bleven doot op die vriesen bij grave willem van heynegouwen van hollant van // Zeland en heer van Vrieslant heer jan van Montfoorde heer roeloff van Montfoorde heer willem van Montfoorde met veel hare magen vrienden en onder // hebbenden. bidt voor haer allen zielen.

(In het jaar des Heren 1345 op Sint Cosmas en Damianus [26 september] vonden samen met Willem van Henegouwen, graaf van Holland en Zeeland, heer van Friesland, de dood tegen de Friezen heer Jan van Montfoort, heer Roelof van Montfoort, heer Willem van Montfoort en veel van hun verwanten, vrienden en onder hun bevel staanden. Bidt voor hun aller ziele.)

 

Hoewel de natuur en de kunsten vaak dichter bij elkaar staan dan wij denken, was ik toch verrast toen ik op mijn zoektocht naar de geotweet dit stukje Nederlandse kunst tegenkwam. Na de stuwwallen en  de ijssmeltwaterdalen was ik op zoek naar een fraai voorbeeld van keileem in het Nederlandse landschap. Al snel kwam ik bij het ‘Roode Klif’ in Friesland uit. Wie in Friesland “Roode Klif” zegt, laat dat direct volgen door “De Slag bij Warns in 1345. Zoekend naar deze voor ‘echte’ Friezen zo belangrijke slag kwam ik het schilderij ‘Gedachtenistafel van de Heren van Montfoort’ tegen. Dat het oudst bewaard gebleven schilderij van Nederland blijkt te zijn.

Bij Warns of Stavoren?

Wat elk jaar wordt herdacht als de ‘Slag bij Warns’ zou best wel eens de ‘Slag bij Stavoren’ geweest kunnen zijn. Volgens sommigen duikt de naam Warns pas eeuwen later op en is de Hollander Willem IV in de pan gehakt bij ‘Starum’. Gezien de ligging van het Roode Klif, waar de gedenksteen aan de slag staat, maakt dit niet eens zoveel uit. Stavoren en Warns liggen op ongeveer gelijke afstand. Al krijgt de ‘ferkearde wei’ zo wel een dubbele betekenis. Niet alleen de Hollanders gingen hier de verkeerde kant op, de weg naar Warns zou sowieso dus wel eens verkeerd kunnen zijn. Feit blijft dat de uitbreiding van de macht door de Hollanders mislukte. Al zouden de Friezen twee jaar later al een bestand sluiten met de Hollanders. En ondanks een oprisping onder Grote Pier (1480-1520) zou Friesland in 1648 onderdeel worden van de Republiek der Verenigde Nederlanden.

Slag tussen twee volken?

Hoewel menig Fries weet dat zij bij de ‘Slag bij Warns’ de Hollanders hun land uitjoegen, heeft het dus geen belangrijke nationalistische bijsmaak*. Bij een slag uit diezelfde periode in wat nu Kosovo is, was  dat wel anders. De Slag op het Merelveld, wordt nog altijd door de Serviërs aangegrepen om hun rechten op dit gebied te doen gelden. Terwijl zij hier in 1389 van de Turken verloren en eeuwenlang onder het Ottomaanse juk zouden zuchten. Friesland daarentegen lijkt tevreden met zijn positie binnen een koninkrijk dat toch door de Hollanders wordt gedomineerd. Zou dat met volksaard te maken hebben?

Heren uit Holland

Het schilderij, waarvan de maker niet meer te achterhalen is, laat ons geen heldhaftige taferelen van de slag zien. Het is eigenlijk een soort religieus portret van vier Heren die in dienst van de graaf van Holland aan de slag zouden deelnemen. Links zien we Maria** met kind en rechts staat Sint Joris. Daar tussenin knielen vier mannen naar Maria. Dit zijn van links naar rechts: Jan I van Montfoort, zijn oudoom Roelof de Rover, zijn oom Willem de Rover en Hendrik de Rover Willemz. De drie linkse mannen sneuvelden samen met hun leider Willem IV van Holland*** in de Slag van Warns. Hendrik de Rover Willemz overleefde de slag, wat op dit schilderij wordt gesymboliseerd door het feit dat Sint-Joris hem bij de bovenarm vasthoudt. Het schilderij is vrij kort na de slag geschilderd (±1380-1400) voor het Maria-altaar van de Sint-Janskerk in Linschoten. De helmen en de wapenschilden zijn bij restauraties in 1608 en 1770 pas aangebracht. Via-via kwam het in 1885 in bezit van het Rijksmuseum in Amsterdam. Vrijwel de gehele periode dat dit museum gesloten was, is het schilderij in bruikleen uitgeleend geweest aan het Centraal Museum in Utrecht.

Naast een eerbetoon aan Maria is het schilderij dus ook een grafmonument voor de gesneuvelde heren.

* In de Tweede Wereldoorlog probeerden de Duitsers, met de 600-jarige viering voor de deur, de Slag bij Warns nog wel met een ‘Blut und Boden’-sausje te overgieten. Ook nadien probeerden rechtse groeperingen de slag te kapen. Maar de organisatie die de slag herdenkt is erg alert en menig Fries antwoordt waarschuwend: “Het IJsselmeer is vlakbij.”

** Opmerkelijk was ook dat de Friezen het feest van de overwinning dat zij na 1345 elk jaar vierden, aan Maria wijdden. Het ging dan ook de Friesche Lieve Vrouwedag heten. De jaarlijkse viering verdween met het protestants worden van de lage landen na 1500. Sinds 1951 staat er op het Roode Klif een herdenkingssteen met de tekst ‘Leaver dea as slaef’ (liever dood dan slaaf). Sindsdien wordt de slag elke laatste zondag van september herdacht. Om 13.45.

*** Willem IV van Holland, die ook Willem II van Henegouwen was, zou worden opgevolgd door zijn zus Margaretha van Beieren. Dit zou later leiden tot de Hoekse en Kabeljauwse twisten.

Advertenties

0 Responses to “Gedachtenistafel van de heren van Montfoort – maker onbekend”



  1. Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s


Archief

Tweets


%d bloggers liken dit: