18
Jan
13

Prachtig schaatsen dankzij veen en turf

Paludisch I

 

door de verrotting van mijn gedachten

en door het vergaan van mijn ervaring

groei ik

in het voorbijgaan van de tijd

naar de oorgrond van mijn wezen

die laag voor laag

aan de snede gebracht

stof levert

waaruit mens op mens

het vuur haalt

om zich te warmen

aan de as van het verbrande

waaruit ik

moerassig dichter

geboren ben

 

Herman Crompvoets, Op zoek naar Posjoewara, 1977

Het veen en zijn geheimen

meisje van ydeVeen is een bruinzwarte grondsoort die bestaat uit dode planten die grotendeels humus zijn geworden. Waar onder normale omstandigheden planten door schimmels en bacteriën worden verteerd, is dat onder water anders. Door het grotendeels ontbreken van zuurstof stapelen de plantenresten zich op zonder te gaan rotten. Goed herkenbare bladeren, hele boomstammen* en soms zelfs een menselijk lichaam kunnen duizenden jaren bewaard blijven in zo’n veenpakket. Een mooi voorbeeld in Nederland is het 2000 jaar oude meisje van Yde. Door het vele humuszuur is haar huid gelooid en bijna zwart geworden. Ook heeft het lichaam geen botten meer, want die zijn door datzelfde zuur helemaal opgelost. Maar verder lijkt het kortgeleden te zijn overleden. Bij vondsten van veenlijken in Denemarken werd in sommige gevallen dan ook de politie gewaarschuwd. Omdat men dacht het slachtoffer van een recent misdrijf te hebben gevonden. Als het al door een misdrijf om het leven zou zijn gekomen, dan was dit echter allang verjaard.

hooglaagveenHoogveen en laagveen

We onderscheiden twee soorten veen; hoogveen en laagveen De namen doen vermoeden dat het iets zegt over de ligging. Vroeger dacht men dat inderdaad, maar hoogveen komt ook in lager gelegen gebieden voor en omgekeerd. Hoogveen is voor de vochthuishouding geheel afhankelijk van voedselarm regenwater, terwijl laagveen wordt gevoed door grondwater en ander reeds aanwezig zoet water zoals meertjes. Dit water is veel voedselrijker. De samenstelling van de venen verschilt dan ook omdat het is opgebouwd uit verschillende soorten planten. Zegge en riet zijn voorbeelden van de voedselrijke laagvenen en veenmos komen we tegen in het voedselarme hoogveen. Beide soorten veen zijn, mits goed gedroogd tot zogenaamde turf, prima als brandstof te gebruiken. In de streken die vroeger de karakteristieke laagveengebieden genoemd werden, kwam na verloop van tijd ook hoogveen voor. Het veenpakket was dan zo dik, dat het alleen nog gevoed werd door regenwater. Zo ook in het westen van Nederland.

Warmer en natter

veen in NL jaar 0Na de laatste ijstijd begon ongeveer 12.000 jaar geleden de zeespiegel langzaam maar zeker te stijgen. Langs de kust vormde zich een duinenrij met daarachter een lagunenlandschap. Door de toegenomen neerslag, de aanvoer van zoet rivierwater werd dit een ideaal gebied voor veenvorming. In West- en Noord-Nederland groeide dit veenpakket uiteindelijk uit tot op sommige plekken wel meer dan tien meter dikte. Dit proces ging door tot in de Middeleeuwen. In Zeeland, het Waddengebied en wat later de Zuiderzee zou worden, werd het veen door verschillende stormen weggeslagen en grotendeels opgeruimd. Een eiland als Schokland was begin deze eeuw een van de laatste getuigen. Als je weet waar je moet kijken is op de kaart van Nederland nog goed te zien waar het laagveen was blijven liggen om later te kunnen worden gewonnen. Ga in het lage deel van Nederland op zoek naar meren en kijk dan vooral aan de randen. Daar zie je allerlei evenwijdige, lange en smalle stroken land met daar tussenin water. En zelfs in grotere plassen zie je soms nog smalle langwerpige eilanden. De stille getuigen van turfwinning, ooit dé brandstof hier in de Lage Landen.

De komst van de baggerbeugel

baggerbeugelReeds in de Romeinse tijd werd er uit de laagvenen turf voor het gebruik als brandstof gestoken. Zo’n duizend jaar geleden werd dit zelfs al op vrij grote schaal gedaan. Tot het begin van de 16e eeuw was het alleen de turf die boven de grondwaterspiegel lag. Tegen die tijd was al dit redelijk makkelijk te steken turf verdwenen, maar dankzij de groei van de steden werd de behoefte aan extra brandstof wel steeds groter. Nederland stond niet voor niets aan de vooravond van de Gouden Eeuw. Heel belangrijk was daarom in 1530 de introductie van de baggerbeugel. Dit was een soort schepnet met een lange steel. Men kon nu ook onder water turf steken. Een voor die tijd onuitputtelijke energiebron werd hiermee aangeboord. Boren en steken zijn niet helemaal de juiste benamingen. Het veen werd met de baggerbeugel van de bodem geschraapt. Deze methode werd slagturven of turftrekken genoemd. Het natte veendrab werd dan op smalle stroken land gelegd. Wanneer het meeste water eruit was gelopen werden er turven van gestoken die dan in kleine groepjes bij elkaar werden gezet. Zo dat niet alleen de zon, maar ook de wind zijn drogende werk kon gaan doen. Deze manier van turfwinning liep van maart tot eind juli. Daarna gewonnen turf kreeg men niet meer droog. Zo ontstond het landschap van brede sloten, de trekgaten en smalle legakkers.

turf op legakkerVan milieuramp tot recreatieplas.

Deze manier van winning was desastreus voor het landschap. Omdat men zoveel mogelijk veen wilde winnen, maakte men de legakkers zo smal mogelijk. Vaak te smal. Het gebeurde maar al te vaak dat na een stevige storm honderden meters legakker in het water verdween. De nu zo gewaardeerde plassen als enorme littekens achterlatend. turfstapelenDeze plassen vormden een bedreiging voor landerijen, woningen en wegen. In de buurt van Giethoorn zijn hele dorpen in het water verdwenen. Dit probeerde men van hogerhand zoveel mogelijk te voorkomen. In 1592 kwamen de Staten van Utrecht al met bepalingen wat betreft de maximale breedte van de trekgaten en de minimale breedte van de legakkers. Tevens dienden deze na gebruik met struiken en kleine bomen beplant te worden. Toch ontstonden er ook hierna nog regelmatig plassen. De regels werden vaak toch ontdoken.

Erfenis

veen2Rond Loosdrecht kunnen wij de verschillende stadia van een turfwinningslandschap zien. Van de Eerste tot en met de Vijfde Plas zien we de ‘milieurampen’ van een paar eeuwen geleden in optima forma. In de 20e eeuw toch nog bruikbaar geworden. Vooral voor de zeilende en surfende stedeling. Ten zuidoosten van het plassengebied, rond Westbroek waren de trekgaten niet erg breed en vrij ondiep en daardoor konden deze helemaal verlanden. Zo bleef dit stukje voor de landbouw behouden. Ten westen van de Vijfde plas is de Kievitsbuurt het schoolvoorbeeld van hoe het er ook vlak na de vervening uit heeft gezien. Een schitterende afwisseling van trekgaten en legakkers. Naast de struiken en de bomen is dit ook het domein geworden van de recreant. Veel tweede huisjesbewoners hebben hier hun eigen eilandje..

Schaatsend alles op een rijtje

Maar misschien wel het mooiste plekje van Nederland** is de Kortenhoefse Plassen tussen ‘s Graveland en Kortenhoef. Alleen als het goed heeft gevroren is dit gebied toegankelijk. kortenhoefEerst schaats je over kleine plassen, daar waar de legakkers zijn verdwenen. Iets verderop zijn ze bijna overal nog intact en zigzag je tussen de smalle stroken land door. Je krijgt een goede indruk van de breedte van de legakkers en de trekgaten. Weer iets verder zijn die verdwenen en zijn er nog slechts enkele sloten waar je overheen kunt schaatsen. Je rijdt nu door het weer verlandende turfwinningslandschap. Op een gegeven moment kruis je het Oppad. Een wandelpad tussen bovengenoemde dorpen. Het is de moeite waard hier in de zomer wandelend terug te keren. Halverwege voel je dan dat de grond onder je voeten begint te golven. Je wandelt dan over het zogenaamde trilveen; veen dat hier sinds de verlanding op het water drijft. In tegenstelling tot het soms te dunne ijs hoeft je hier niet bang te zijn dat je er doorheen zakt.

* Ook ‘s wereld oudste boot, de kano van Pesse – niet veel meer dan een uitgeholde boom – is in het veen gevonden. In 1955 kwam deze bijna 10.000 jaar oude boot uit het Blikkenveen (Drenthe) bij de aanleg van de A28 tevoorschijn.

** In de omgeving van Giethoorn komen we ook mooie turfwinningslandschappen tegen. Minder fraai dan bij Kortenhoef? Ik durf het niet te zeggen. Zeker ook omdat daar in de buurt mijn wieg stond.

Advertenties

0 Responses to “Prachtig schaatsen dankzij veen en turf”



  1. Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s


Archief

Tweets


%d bloggers liken dit: