05
Dec
12

Hogebeintum

Terpen en Wierden

“Een achttal vaste arbeiders zijn onder toezicht van een terpbaas van het voorjaar tot het late najaar aan het werk om de terp loodrecht af te graven. In 1905 werd zowel ten Noorden als ten Zuiden gegraven. Men graaft van boven naar beneden en werpt de aarde in ijzeren kipkarren, die over een verlegbaar stel rails af en aan rijden. Iedere week wordt er eene lange wigvormige strook of “klamp” afgegraven, waarvan de punt ongeveer bij de kerk ligt, zoodat de afgravingslijn langzaam rondloopt als de wijzer van een klok. De terp te Hoogebeintum is evenals de meeste terpen vrijwel rond van vorm, naar het midden oplopend.”

Friese Archeoloog Boeles, 1905

Droge voeten

Terp tekeningNederland is één van de dichtstbevolkte landen ter wereld. Als we naar haar geografische geschiedenis kijken is dat een klein wonder. Alleen in Limburg en op de hoge zandgronden elders in het land kon men zonder kunst en vliegwerk droge voeten houden. De rest van Nederland stond regelmatig onder water. Over het riviergebied heb ik al kort iets verteld bij het verhaal over de dijkdoorbraken, over Zeeland en Holland kom ik misschien nog te spreken. Ik beperk mij nu tot de provincies Friesland en Groningen (en eigenlijk ook een klein stukje Drenthe).

Veranderende leefomgeving

Tot drieduizend jaar geleden woonden in het noorden van ons land dan ook alleen mensen in Drenthe op de al eerdere genoemde hogere zandgronden. In die periode komt de zeespiegelstijging die na de laatste ijstijd was begonnen, bijna tot stilstand. Het gebied ten noorden van de zandgronden ontwikkelde zich tot een kweldergebied waarbij de hogere delen begroeid raakten en alleen nog onder extreme omstandigheden overstroomden. Tegelijk namen op de zandgronden de zandverstuivingen en de veengroei toe. Veel bewoners zouden toen hun toevlucht tot de kwelders hebben gezocht. De meeste Friezen en Groningers zijn dus van oorsprong Drenten. Al kwam waarschijnlijk een deel van de bewoners ook van elders.

Eerste bewoners

nw friesland 100 n chrDe eerste bewoners vestigden zich al in de 7e eeuw voor Christus in dit gebied. Wilde men permanent in het kweldergebied blijven wonen dan was zelfs een overstroming een keer per twee of drie jaar al lastig. Op de meeste plaatsen waar mensen zich permanent vestigden, hoogden zij de grond rond hun woningen steeds iets meer op, zodat de voeten altijd droog bleven. Zo ontstonden in Friesland de terpen en in Groningen de wierden. Beide woorden zijn echter van Friese oorsprong. Terp betekent dorp en wierde betekent hoogte, al wordt soms ook gedacht dat het woonheuvel zou betekenen. Slechts een enkele keer is een woonplaats gevonden die niet was opgehoogd.

Dijken

Terpen oud en nieuwAls we naar de ouderdom van de terpen kijken, valt op dat de oudste zich het meest landinwaarts bevinden. In de loop der eeuwen groeide de kust dus steeds meer aan. De aangroei van land ging hier dus sneller dan de zeespiegelstijging. De meeste terpen liggen dan ook niet kriskras door Friesland en terpen op een rijGroningen maar keurig op een rijtje. Ze volgen als het ware de zich steeds verleggende kust. Aan de opbouw van terpen komt een einde met de aanleg van de dijken in de tweede helft van de middeleeuwen. Langzaam kregen Friesland en Groningen hun huidige vorm en konden bewoners ook in de lager gelegen gebieden gaan wonen. Al bepaalden ongeveer duizend terpen en wierden nog lange tijd het landschap.

Een tweede leven

terpaarde te koopVandaag de dag zijn er lang niet meer zoveel terpen te vinden. De oorzaak hiervoor ligt in de tweede helft van de 19e en de eerste helft van de 20e eeuw. De terpen werden toen op grote schaal afgegraven. De terpaarde werd toen als meststof gebruikt voor de voedselarme zandgronden en de in ontwikkeling gebrachte veenkoloniën. Met 1 ha terpaarde kon maar liefst 375 ha schrale grond veranderd worden in vruchtbare landbouwgrond. In kranten van rond de eeuwwisseling werd de terpaarde dan ook ruimschoots aangeboden. Tijdens deze opgravingen werden natuurlijk ook allerlei oudheidkundige vondsten omhoog gehaald. Deze werden dan door de opkoper van de terpaarde verkocht aan handelaars. Op deze manier was nooit meer na te gaan waar deze vondsten precies vandaan kwamen. Pas na de Tweede Wereldoorlog kwam er een definitief einde aan het afgraven van terpen ten behoeven van terpaarde.

van geffenVader van de Archeologie

Langzaam maar zeker kwam men tot het inzicht dat dit anders moest. De archeologie kreeg voorrang boven de economie. Tijdens de gedeeltelijke afgraving van de terp van Hogebeintum werd een opzichter aangesteld die alle terpvondsten verzamelde en tevens bijhield waar ze ongeveer waren gevonden. Beroemd geworden is de goude fibula van Hogebeintum. fibula hogebeintumDe terparcheologie werd pas echt grondig aangepakt door Professor Albert Egges van Giffen. Hij zorgde ervoor dat de terpen en wierden systematisch en minimaal werden afgegraven en in kaart gebracht. Het beroemdst werd de wierde van Ezinge. In de jaren ’20 en begin jaren ’30 van de vorige eeuw heeft legde hij hier de resten van 85 boerderijen en 60 bijgebouwen uit de periode van 600 v. Chr tot de 5e eeuw na Chr. bloot. Bijzonder was de vondst van de gouden zwaardknop van Ezinge uit de 7e eeuw. Hier ontwikkelde hij de zogenaamde kwadrantmethode die hij later ook toepaste bij de grafheuvels en hunebedden in Drenthe. Bij deze methode werden horizontale en verticale sleuven gegraven om de terp en ook de grafheuvel, zo min mogelijk te verstoren. Omdat hij alle hunebedden van de provincie in kaart heeft gebracht wordt hij ook wel de vader van de hunebedden genoemd. Ook elders in Nederland deed hij uitgebreid archeologisch onderzoek, waaronder op het Domplein in Utrecht, waar hij het Romeinse Castellum blootlegde.

Een derde leven?

hogebeintumVandaag zijn vooral stads- en dorpsuitbreidingen en de aanleg van wegen de grootste bedreigingen voor de terpen. als we niet oppassen kunnen we straks alleen nog aan de naam van het dorp zien dat daar vroeger een verhoging in het landschap aanwezig was. In Friesland hebben deze plaatsen vaak de uitgang -um zoals Dokkum, Kollum of Hogebeintum. Het achtervoegsel -werd komen we vaak tegen in zowel Groningen als Friesland, zoals Sauwerd, Wieuwerd maar ook Leeuwarden. Dorpen met het woord terp in de naam zoals Ureterp zijn zeldzamer. Terpen kwamen trouwens voor langs de gehele waddenkust. Dus ook in Noord-Duitsland en langs de zuidwestkust van Jutland (Denemarken).

Advertenties

2 Responses to “Hogebeintum”


  1. 1 Mans Schepers
    februari 12, 2013 om 9:14 am

    Ha Lucas,

    Ik vroeg me af waar je die afbeelding naast het kopje droge voeten vandaan had? Die schets van die terp?

    • februari 12, 2013 om 10:58 am

      Dat plaatje komt uit het boek ‘Tussen de bergen en de zee’ van j.i.s. Zonneveld. En is van de hieronder genoemde van Giffen. Staat trouwens ook in ‘Professor van Giffen en het geheim van de Wierden’. N.a.v. Tentoonstelling in Groninger Museum enkele jaren geleden.


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s


Archief

Tweets


%d bloggers liken dit: