26
Nov
12

De Darthuizerpoort – Utrechtse Heuvelrug

IJssmeltwaterdalen en spoelzandwaaiers

5 november 1996. Een dag die de IJslanders niet snel zullen vergeten. De avond ervoor hadden hevige trillingen het al aangekondigd. Het water onder de gletsjer Vatnajökull was in beweging gekomen. Het meer onder de gletsjer begon leeg te lopen en het zuiden van IJsland werd overspoeld door water en meegevoerde ijsschotsen. Op het hoogtepunt stroomden er per seconde 200 olympische zwembaden aan water onder de gletsjer vandaan. Toen het meer na een paar dagen was leeggestroomd en de ravage zichtbaar werd, was er 3.200.000.000.000 liter water over de brede zandvlakte ten zuiden van de gletsjer gestroomd, oftewel 160 miljoen zwembaden. De rondweg die IJsland omcirkelt, werd over een lengte van tientallen kilometers weggeslagen. Verschillende bruggen werden compleet vernield. Het staal werd verbogen alsof het paperclips waren.  De IJslanders waren getuige geweest van é´én van de grootste Jökulhlaups uit de recente geschiedenis.

Van Haarlem naar Nijmegen

De HUN-lijn. Wie is er niet groot mee geworden? De lijn Haarlem, Utrecht, Nijmegen vormde globaal de zuidgrens van het landijs tijdens de maximale uitbreiding in het Saalien. 200.000 jaar geleden werd het voor de zoveelste keer kouder in Europa en rukte het landijs vanuit Scandinavië weer op. Alle vorige keren had het Nederland niet weten te bereiken, maar dit keer was dat anders. 150.000 geleden was bijna de helft van ons land bedekt met een soms kilometers dik pak ijs. In en onder dit ijs schuurde het niet alleen de ondergrond uit, het nam ook allerlei keien, stenen en kleiner materiaal mee. Aan de voorkant werd de grond als een bulldozer opgeduwd en ontstonden de stuwwallen.

 

Het ijs trekt zich terug

Na elke koude periode werd het ook weer warmer. Langzaam trok het ijs zich weer terug. Dit ging vaak met horten en stoten. Soms smolt er meer ijs dan er bijkwam en werd de ijskap kleiner, soms vroor het even weer wat harder en rukte de ijskap weer iets op. Op deze manier kunnen we ons voorstellen dat het stukje ijskap dat achter de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe lag, globaal de huidige Gelders Vallei, soms niet meer helemaal tegen de stuwwal aanlag. De stuwwal fungeerde dan als dam en tussen de gletsjer en de stuwwal bevond zich een meer van smeltwater. Soms was er zoveel smeltwater dat de het over de stuwwal heenstroomde en er dalen werden uitgeschuurd. Op de Utrechtse Heuvelrug zijn op meerdere plekken dit soort ijssmeltwaterdalen te herkennen. Zo lopen de A12 en de spoorlijn Utrecht-Arnhem gebroederlijk parallel door zo’n laagte.

 

Gletsjerloop

Het is ook goed mogelijk dat er niet alleen voor, maar ook onder de gletsjer een smeltwatermeer werd gevormd. Al het smeltwater dat op de kap ontstond, zocht door spleten en kieren zijn weg naar beneden. Als het daar niet ongehinderd kon wegstromen kon het soms een heus meer vormen. Ook onder de huidige ijskappen van IJsland, Alaska, Groenland en Antarctica bevinden zich van zulke meren. Wanneer het meer bijna net zo diep was als de ijskap die erboven lag, dan tilde het water de ijskap op. Met enorme kracht zocht de enorme hoeveelheid water zich een weg naar buiten. Ook een eventuele stuwwal aan het eind zou er dan aan moeten geloven. In korte tijd werd dan een enorm gat geslagen. Met een IJslands woord heet dit een jökulhlaup (gletjerloop). Dit zou heel goed het geval geweest kunnen zijn bij Leersum waar een heel stuk Utrecht Heuvelrug helemaal is verdwenen. Een ideale plek om een weg aan te leggen. Zonder noemenswaardige hoogteverschillen verbindt de N226 de Gelders Vallei met het rivierengebied.

 

Zand in een waaier

Het smeltwater dat zich over en door de stuwwal naar buiten stortte, nam ook zand en grind mee. Dit werd dan als een soort van waaier aan de voet van het dal neergelegd. Met een mooi Nederlands woord heet dit een spoelzandwaaier. In de boeken wordt het echter vaak aangeduid met sandr. Dit komt uit het IJslands en bijna de gehele IJslandse zuidkust bestaat uit een aaneensluiting van sandrs, getuige namen als Skeidararsandur, Myrdalssandur en Meddallandssandur. De sandrs met hun flauwe helling en hun stevige ondergrond hebben in Nederland vooral voor de luchtvaart hun nut bewezen. De vliegvelden van Hilversum, Soesterberg, Deelen en Terlet liggen allemaal op zo’n spoelzandwaaier.

 

Smeltende sneeuw tijdens het Weichselien

Op de Utrechts Heuvelrug zijn ook nog veel kleinere dalen te vinden. Deze zijn niet door het smeltende ijs gevormd, maar door smeltende sneeuw tijdens het Weichselien, de laatste ijstijd. Het landijs bereikte toen Nederland niet, maar in het toendraklimaat was de Utrechtse Heuvelrug een groot deel van het jaar met sneeuw bedekt. Als dit ijs in het late voorjaar of de vroege zomer smolt, dat kon het niet wegzakken in de veelal bevroren ondergrond, maar stroomde het van de hellingen naar beneden. De nu droge dalen zijn het nog steeds zichtbare bewijs hiervan. Bij Plantage Willem III vlakbij Elst (Ut.) is een heel fraai sneeuwsmeltwaterdal dankzij de geringe begroeiing goed zichtbaar.

 

Optimaal genieten

Rijdt u over de N226 en blijft u in uw auto zitten, dan merkt u vrijwel niets van het dal. Wie optimaal wil genieten van de Darthuizerpoort raad ik een bezoekje aan de Tombe van Nellestijn aan. Dit grafmonument bevindt zich op het hoogste punt aan de zuidzijde van het dal. Waar veelal bomen het zicht op het dal ontnemen, is hier dankzij een breed pad de omvang van de Darthuizerpoort vrij goed zichtbaar gemaakt. Wilt u een keer een echte jökulhlaup meemaken dan is de kans op IJsland het grootst. Daar smelten de gletsjers namelijk niet alleen vanwege het warmer wordende klimaat, maar vooral door de vulkanen waar ze op liggen. Met de Grimsvotn als grootste kanshebber. Maar ook de uitbarsting van de Eyjafjallajökull in 2010 ging met een kleine ‘gletsjerloop’ gepaard.

Advertenties

0 Responses to “De Darthuizerpoort – Utrechtse Heuvelrug”



  1. Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s


Archief

Tweets


%d bloggers liken dit: