Als Fysisch-Geograaf is mijn landschapsverlanglijstje tamelijk lang. Zo wil ik altijd nog een keer naar de Stromboli, de basaltrotsen op Staffa of de wandelende duinen van Slowinski. Dan heb ik het alleen nog maar over Europa. Zo stond ook de krijtkust van het Duitse eiland Rügen op mijn lijstje. Acht jaar geleden was het eindelijk zover. De krijtkliffen zijn inderdaad imponerend. Met als hoogtepunt de Königstuhl bij Stubbenkammer. Mijn dochters, toen nog met heel kleine beentjes, heugen zich de vele trappen naar beneden en ook weer omhoog nog steeds.
Ik wilde daar vooral heen omdat ze in 1818 prachtig zijn vereeuwigd door de Romantische Duitse schilder Caspar David Friedrich. We zien op dit schilderij een stukje van de spierwitte kliffen van bovenaf. Drie mensen kijken in bewondering naar de kliffen. De vrouw wijst iets aan en een van de mannen gaat zelfs op zijn knieën. Alleen de derde aanschouwt het als vanzelfsprekend, leunend tegen de boom rechts op het schilderij. Het schilderij staat bol van de symboliek. Zowel in de geschilderde vormen als in de kleuren. Daar ga ik niet al te diep op in. Om bij mijn leest te blijven ga ik in op de landschapsbeleving van de schilder.
Caspar David Friedrich is beroemd geworden om zijn landschapsschilderijen waarin de mens altijd met de rug naar de kijker staat. We zien nooit de gezichten. Hij was de eerste die landschappen schilderde zoals ze zijn. Tot die tijd was het landschap vooral achtergrond. Ondergeschikt aan de mens. Op de schilderijen van Friedrich is het landschap onaantastbaar. De mens is slechts toeschouwer. Dit bracht hem, ik zou haast zeggen vanzelfsprekend, in conflict met de kerk. Op zijn schilderij ‘Tetschener Altar’ ook wel bekend als ‘Kreuz im Gebirge’ is de gekruisigde Jezus zichtbaar bovenop een berg. Het beeld van de kruisiging is door Friedrich helemaal ondergeschikt gemaakt aan het landschap. In de ogen van de kerk twee eeuwen geleden een doodzonde.
Voor mij als Fysisch-Geograaf is het niet meer dan logisch dat het landschap boven de mens staat. Daarvan zijn we vandaag al de hele dag getuige. Een aardbeving met tsunami voor de kust van Japan veegt live auto’s, huizen, wegen en ook mensen van de kaart. Zo klein zijn wij. Dat is hier ook goed zichtbaar op de foto uit Christchurch, Nieuw-Zeeland dat een paar weken geleden werd getroffen door een niet eens zo zware aardbeving.
Het is niet voor niets dat Friedrich in deze periode dit soort schilderijen maakte. Het was niet alleen de tijd van Darwin die de mens binnen de dierenwereld op zijn plek zette. Ook de aarde zelf werd anders bekeken. Tot die tijd waren bergen en andere landschapsvormen nog het gevolg van de zondvloed en dus bijbels gevormd. Geologen als James Hutton en Charles Lyell betoogden dat de aarde veel ouder was en dat er alle tijd was en is voor de opbouw en afbraak van het landschap. Hun uitgangspunt was dat de processen die nu de aarde boetseren altijd al op dezelfde manier hun werk hebben gedaan. “The present is the key to the past’ was hun motto. Een motto dat eigenlijk nog steeds stand houdt.
De schilderijen van Caspar David Friedrich horen daar ook in thuis. Op ‘Krijtrotsen op Rügen’ zien we de erosie van de klifkusten. Dat erosie niet stilstaat blijkt nu tweehonderd jaar later. 
Jarenlang is gedacht dat het hier om de Wissower Klinken gaat. Hiernaast op een foto uit 2003 zichtbaar. Het lijkt erg veel op de kliffen van Friedrich. Onderzoek heeft echter uitgewezen dat in 1818 de Wissower Klinken nog niet bestonden. Men denkt nu dat het de kliffen bij Stubbenkammer zijn. Hier ook in 2003 gezien vanaf het strand. En de erosie gaat door. Ooit is er van deze kliffen niets meer over en hebben we alleen het schilderij van Friedrich nog.
Bij de foto:
Laatste reacties