Van Columbus tot Wounded Knee

Om in 1973 uit te komen doe ik eerst een grote stap terug in de tijd. In 1550 was Amerika iets langer dan een halve eeuw door de Europeanen ontdekt. Columbus idee dat hij in Indië was, leidde tot de naamsverwarring van de bewoners van Amerika. Amerikanen werden zo Indianen. Om de rijkdommen uit de bodem in Amerika te halen was veel arbeid nodig. In eerste instantie gebruikten de Spanjaarden hiervoor Indianen. Tot het Dispuut van Valladolid in 1550. Hier stonden de priesters Bartolomé de las Casas en Juan Ginés de Sepúlveda tegenover elkaar. De eerste vond dat de Indianen een ziel hadden en daardoor niet als slaaf mochten worden gebruikt. Hij slaagde erin de aanwezigen te overtuigen dat de ‘Indios Bravos’ voortaan als mensen moesten worden beschouwd. Bijkomend voordeel voor de las Casas was dat de Indianen niet goed bestand waren tegen de harde omstandigheden en dus vaak ongeschikt waren voor de verschillende werkzaamheden. Dit maakte de weg vrij voor de slavenhandel uit Afrika. Pogingen van de las Casa om ook de Afrikanen als mensen te betitelen mislukten. De rest is wat dat betreft geschiedenis.

Het feit dat vanaf 1550 Indianen als mensen werden gezien, wilde nog niet zeggen dat zij gelijkwaardig werden behandeld. Er werd weinig aandacht aan hun welzijn besteedt, hun land werd zonder mededogen ingepikt. Door oorlog en vooral door ziekte was rond 1600 75% van de oorspronkelijke Indiaanse bevolking gestorven. In de daaropvolgende eeuwen veroverden de Europeanen fysiek steeds meer gebieden waar ook de Indianen woonden. In Noord-Amerika kwamen de Indianen vooral in conflict met de Fransen, Nederlanders en Engelsen. Zij kregen hier voet aan de grond door middel van de verdeel en heers tactiek. Zij sloten handelsverdragen met Indianen die zich rond de bruggenhoofden bevonden. Langzaam maar zeker werd op deze manier het achterland en uiteindelijk heel Noord-Amerika veroverd. De Indianen verzetten zich, maar de strijd was ongelijk. Wat restte was slechts enkele reservaten voor de verschillende Indianenstammen.

Het laatste gewapende conflict tussen de Amerikanen van Europese herkomst en de Indianen was in 1890 bij het Pine Ridge-reservaat. Vanwege de erbarmelijke omstandigheden in het reservaat, raakten de Lakota-Indianen in de ban van een mystieke stroming die de uitroeiing van de blanken voorspelde. Gekleed in hemden die immuun waren voor kogels zouden de Indianen de blanken eindelijk kunnen verslaan. Deze hemmden zouden immuun worden tijdens een zogenaamde ‘geestesdans’. Hiertoe werd ook de beroemde Sioux*-leider Sitting Bull uitgenodigd. Voordat deze zich echter bij de Indianen in het Pine Ridge-reservaat had kunnen voegen werd hij al aangehouden. Bij de schermutselingen rond zijn arrestatie stierf Sitting Bull, samen met nog enkele stamgenoten en leden van de Indiaanse politie die hem kwam arresteren.

Daarna besloot het Amerikaanse leger in te grijpen. Het Zevende Cavalerie regiment werd ingezet om de Indianen rond deze sekte, die hun reservaat waren ontvlucht, te arresteren. Toen deze indianen in de buurt van Wounded Knee Creek werden gearresteerd, ging het helemaal mis. Door allerlei misverstanden, waaronder een ‘dove**’ Indiaan, vielen over en weer schoten. De soldaten begonnen van dichtbij te vuren, waaronder met een soort van mitrailleur. De Indianen hadden alleen enkele messen en knuppels en hun kogelvrije hemden. Deze werkten helaas niet en uiteindelijk vonden meer dan 200 Indianen, waaronder veel vrouwen en kinderen de dood. De militairen werden nadien ook nog beloond met een medaille vanwege getoonde moed tijdens dit ‘Bloedband van Wounded Knee.

In de jaren zestig van de vorige eeuw kwam het bewustzijn van de zogenoemde Native-Americans in een nieuwe fase. Daartoe werd onder andere het AIM, het American Indian Movement opgericht. Een van de oprichters was de Lakota-Indiaan Russell Means. In 1973 brachten zij Wounded Knee weer in het centrum van het nieuws. Uit protest tegen de corrupte leider Richard Wilson van het reservaat, bezetten zij op 27 februari Wounded Knee. Op de achtergrond speelde een veel grotere onvrede. De bij de Lakota-Indianen heilige Black Hills dreigden door de Amerikanen te worden afgegraven op zoek naar edelmetalen. Andere mijnbouwactiviteiten zorgden voor verontreinigd drinkwater in het reservaat. Men wilde dus niet alleen het aftreden van de corrupte leider, maar ook gesprekken met de Amerikaanse regering over de misstanden. De regering reageerde direct met een omsingeling van het dorp door de FBI en het leger. Toen na een paar dagen de omsingeling voor korte tijd werd opgeheven, stroomden allerlei sympathisanten vanuit het hele land Wounded Knee binnen. Men riep een onafhankelijke staat uit, wenste alleen nog maar te onderhandelen met de Amerikaanse minister van Buitenlandse zaken en trok zelfs bij de Verenigde Naties aan de bel.

Over en weer vonden de volgende maanden allerlei schermutselingen plaats. Sommige bronnen spraken zelfs van sluipschutters die vanuit helikopters op de Indianen schoten. Aan beide zijden vielen regelmatig slachtoffers en er waren zelfs drie doden te betreuren. Uiteindelijk werd op 5 mei begonnen met de ontwapening van de ‘bezetters’ van Wounded Knee. De regering nam de controle weer over en Richard Wilson bleef zitten. De maanden daarop werden veel tegenstanders hem onder onopgehelderde omstandigheden vermoord. Hoewel de landelijke sympathie voor de Indiaanse zaak door de gebeurtenissen rond Wounded Knee sterk was vergroot, werd de situatie in het reservaat er voor de Lakota-Indianen niet beter op.

Andere nummers (Ik heb mij beperkt tot songs direct gerelateerd aan Wounded Knee)

The Richard Davis Trio – Song For Wounded Knee (met dank aan @Deerszet)

http://www.youtube.com/watch?v=Ior5-Djkxwc

Gila – Bury my heart at Wounded Knee (Met dank aan @RinaRosier)

http://www.youtube.com/watch?v=99HiMY4sA4A

Buffy Sainte Marie – Bury my heart at Wounded Knee (met dank aan @BerdtvR, @polderdom)

http://www.youtube.com/watch?v=eTmvrHoyMZ8

Walela – Bury my heart at Wounded Knee (met dank aan @meemeijer)

http://www.youtube.com/watch?v=Ti_KlcV8VXI

Nik Kershaw – Wounded Knee (met dank aan @meemeijer, @pletspulp)

http://www.youtube.com/watch?v=6GWK_WRGJW8

Hard Ride – Wounded Knee (met dank aan @meemeijer)

http://www.youtube.com/watch?v=3K8oKkm83_U

Johnny Cash – Big Foot  (met dank aan @MvdBelt, @polderdom)

http://www.youtube.com/watch?v=9u7uCp0i3zo

* Sioux is een verzamelnaam voor de Lakota-, Nakota- en Dakota-Indianen.

** Deze Indiaan werd als doof bestempeld omdat hij geen Engels sprak en begreep.

Voluit heet de foto ‘Loyalist Militiaman at the Moment of Death, Cerro Muriano, September 5, 1936.’ De foto is niet alleen de doorbraak van Robert Capa als oorlogsfotograaf. Het is misschien wel de beroemdste oorlogsfoto ooit gemaakt.

Capa is in 1913 in Boedapest als Endre Ernó Friedmann geboren.  Als linkse activist van Joodse komaf vlucht hij eerst van Hongarije naar Duitsland en na 1933 via Wenen naar Parijs. Hier leert hij Gerda Taro kennen en samen besluiten zij foto’s te maken onder de Amerikaans klinkende naam “Robert Capa.” Toen hun identiteit uitlekte besloot Friedman Capa als zijn naam aan te nemen. Hierdoor zijn de vroege foto’s van Gerda Taro jarenlang onderbelicht gebleven omdat die lang aan de fotograaf Capa zijn toegeschreven. In 2009 was er in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam een mooie tentoonstelling van deze vrouwelijke fotograaf. In 1936 besluiten zij naar Spanje te vertrekken om aan de zijde van de antifascistische republikeinen de Spaanse Burgeroorlog in foto’s te verslaan. Op 5 september schiet hij de foto die bekend zal worden als “De Vallende Soldaat.”

Met name de laatste decennia is er veel discussie geweest of de foto wel echt is. Er is door deskundigen gekeken naar de stand van de zon op de foto en zoals die op de aangegeven locatie is op 5 september op het tijdstip van fotograferen. Er is gekeken naar de heuvels op de achtergrond. Kloppen die wel met de aangegeven locatie? De ene keer is men ervan overtuigd dat het een vervalsing is. Ander onderzoek waaruit de authenticiteit van de foto zou blijken, heeft de “vallende soldaat” geïdentificeerd als Frederico Borell García. De discussie is nog steeds niet verstomd als de foto in 2009 wordt tentoongesteld tijdens de expositie This is War! in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam. Lees de artikelen en oordeel zelf zou ik zeggen.

Een jaar na het maken van deze foto komt zijn partner Gerda Taro te overlijden nadat zij onder een tank terecht is gekomen. In 1938 reist Capa naar China om foto’s te maken van het Chinese verzet tegen de Japanse overheersing. In de Tweede Wereldoorlog is Robert Capa erbij als de geallieerden in Normandië landen. Op Omaha Beach maakt hij meer dan honderd foto’s. Kort na de oorlog richt hij met enkele collega’s het fotopersbureau Magnum op. In 1948 trekt hij door de jonge staat Israël. Begin jaren vijftig gaat hij voor Life-magazine naar de ontluikende oorlog in Indo-China. Daar stapt hij 25 mei 1954 op een landmijn en overlijdt korte tijd later aan zijn verwondingen.

De Spaanse Burgeroorlog

De wortels voor de Spaanse Burgeroorlog liggen in 1923. In dat jaar pleegde Miguel Primo de Rivera een coup. De koning van Spanje, Alfons XIII, bleef als een soort marionet op zijn plaats en het land kreeg een eenpartijenstelsel op fascistische grondslag. De koning noemde Primo de Rivera bij een staatsbezoek aan Italië ooit trots ‘mijn Mussolini’. In 1930 werd de kritiek op Primo de Rivera zo groot dat hij aftrad en naar Frankrijk vluchtte. Een collega-generaal nam zijn functie kort over, maar er kwamen toch weer verkiezingen. Bij de gemeenteraadsverkiezing van 1931 wonnen de republikeinen en socialisten de verkiezingen. Half Spanje ging de straat op en eiste het aftreden van de koning, die zij beschouwden als een collaborateur. Zonder troonsafstand te doen, verliet hij kort daarna Spanje en op 14 april 1931 werd de Tweede Spaanse Republiek uitgeroepen.

In de jaren daarna werden de tegenstellingen tussen links en rechts in de Spaanse politiek steeds scherper. De republikeinen en socialisten vormden uiteindelijk de linkse alliantie ‘Frente Popular’ (Volksfront). Aan de andere kant van het politieke spectrum was het vooral het rechtse blok van de CEDA, het ‘nationale contrarevolutionaire front’, gesteund door de Rooms-Katholieke kerk. Afwisselend wonnen beide partijen de verschillende verkiezingen. Vooral links bestond uit verschillende milities. Veel van die milities gebruikten geweld tegen met name de Rooms Katholieke kerk. Dit was met name het leger een doorn in het oog. Op 17 juli 1936 besloten enkele officieren tot een coup, hierbij gesteund door het Spaanse leger in Marokko dat onder leiding stond van Francisco Franco.

Als snel veroverden de rechtse nationalisten grote delen van Spanje. Simpel gezegd was het platteland voor rechts en waren de steden voor links. Na een goede week strijd was het zuiden, westen en noorden van Spanje, met uitzondering van het Baskenland voor de nationalisten en heersten de linkse republikeinen in Catalonië en een gebied grofweg tussen Madrid en Valencia. De nationalisten krijgen in de loop van 1936 steun van Duitsland en Italië, de republikeinen krijgen hulp van de Sovjet-Unie en de zogenaamde Internationale Brigades. Hierin vochten bekende wereldburgers als de Nederlandse schrijver Jef Last, maar ook George Orwell en Ernest Hemmingway. De grootmachten Frankrijk, Groot-Brittannië en de VS hielden zich afzijdig.

Na de eerste schrik, probeerden de republikeinen terrein terug te veroveren. Zoals bij Zaragoza. In de heuvels rond deze stad uit het lied van de Nits, ontstond een loopgravenoorlog waarin lange tijd weinig beweging zat. Dit schrijft George Orwell in ‘Saluut aan Catalonië’ als hij enige tijd aan het front in de buurt van Zaragoza verblijft.

Ik moet trouwens zeggen dat ik de hele tijd dat ik in Spanje was, erg weinig echt vechten heb meegemaakt. Al die tijd gebeurde er niets, nooit gebeurde er iets. Hoe ter wereld kon men een oorlog winnen met zo’n leger?

De daaropvolgende jaren bleven de invloedssferen redelijk stabiel, al golfden de frontlinies soms op en neer. Beide partijen maakten zich in hun gebieden schuldig aan slachtpartijen onder hun tegenstanders. Met name de Republikeinen gingen hier nietsontziend te werk. Het uitroeien van de katholieke kerk werd een formeel doel van de oorlog. Vele geestelijken, maar ook burgers van betere komaf werden zonder proces geëxecuteerd en kerken en kloosters werden platgebrand. Berucht is het bloedbad van Paracuellos Aan de andere kant werd natuurlijk vooral Guernica beroemd.

In de status quo kwam pas verandering na het Verdrag van München. Stalin zag zich steeds meer bedreigd door het oprukkende Duitsland en trok zich terug uit Spanje. Dit betekende het einde van de republikeinen. Zonder de steun van de Sovjet-Unie raakten zij danig verzwakt. Langzaam maar zeker veroverden de nationalisten steeds meer terrein. Op dit kaartje is de situatie van november 1938 te zien. Daarna ging het snel. In januari 1939 viel na zware gevechten Barcelona. In maart was Madrid aan de beurt en een paar weken later claimden de nationalisten de overwinning. De grote afrekening van nationalistische kant kon beginnen. Duizenden republikeinen werden in de daarop volgende jaren vermoord. Een groot aantal ontvluchtte Spanje en nog steeds zijn er meer dan honderdduizend Spanjaarden vermist. De grote leider is Generalissimo Franco.

Franco maakte van Spanje een monarchie zonder Koning. Daarom kon na zijn dood in 1975 de kleinzoon van Alfons XIII, Juan Carlos dan ook redelijk eenvoudig de troon bestijgen. Met als enige nawee de poging van Antonio Tejero om in 1981 het leger terug aan de macht te brengen.

Andere songs:

The Manic Street Preachers – If you tolerate this your children will be next (Met dank aan @Pletspulp, @Ereszet, @Hilketol)

The Clash – Spanish Bombs (Met dank aan @Pletspulp, @leonoreschrijft, @ereszet, @MvdBelt, @Hilketol)

Het album Spain in my Heart met liedjes uit de Spaanse Burgeroorlog (Met dank aan @Fzwaan, @Hilketol)

Phil Ochs – Spanish Civil War Song (met dank aan @Anna21mei)

PS. Hoewel de titel van dit lied lijkt afgeleid van het gelijknamige lied van Miles Davis, heb ik daar geen duidelijke link met de Spaanse Burgeroorlog kunnen ontdekken. Sketches of Spain van Miles Davis is gebasseerd op Concierto de Aranjuez, een concerto voor gitaar en orkest, gecomponeerd door Joaquin Rodrigo in 1939. Hij zal beïnvloed zijn door de Spaanse Burgeroorlog, maar de meeste aspecten in dit stuk zijn van persoonlijke aard.

Risk spelen samen met klasgenoten die ook niet tegen hun verlies kunnen. Nachtenlang landen veroveren, legers verliezen en uiteindelijk hele continenten bezetten. Niet alleen door geluk met de dobbelsteen, maar ook door allerlei afspraken te maken en die weer te breken. Later gevolgd door het vredelievendere Trivial Pursuit en het eveneens verslavende Kolonisten van Katan. Verliezen was niet alleen voor mij niet leuk, maar ook voor mijn tegenstanders.

Leve de smartphone.

Veel ouderwetse bordspellen kunnen nu ook online gespeeld worden. Tegenstanders hebben geen last meer van mij als ik verlies en er sneuvelen ook geen ruiten meer. Al moet ik soms wel oppassen om niet mijn iPhone door de kamer te gooien. Dit laatste gebeurt regelmatig bij HET verslavende spel van 2011; Wordfeud. Om mijn iPhone heel te houden heb ik allerlei technieken ontwikkeld om zo vaak mogelijk als winnaar uit de strijd te komen.

Een paar van die tips & tricks wil ik toch graag met jullie delen. Want ik speel toch het liefst tegen gelijkwaardige tegenstanders. En hoe beter de tegenstanders, des te zoeter smaakt de winst.

1. Speel zo schoon mogelijk. Gebruik geen app’s en andere online hulpmiddelen die je helpen om woorden te leggen die je zelf nooit gevonden zou hebben. Even in de Van Dale (papier of online) opzoeken of een woord bestaat kan wat mij betreft geen kwaad. Al is dat eigenlijk niet nodig omdat je alles kunt uitproberen en niemand er last van heeft als jij ‘foute’ woorden op het bord legt.
2. Probeer daarom ook gewoon regelmatig de gekste combinaties uit. Het kan verrassende woorden en onverwachts hoge scores opleveren. Word daarnaast niet boos als ‘logische’ woorden niet worden goedgekeurd. De lijst wordt regelmatig bijgewerkt en je tegenstander heeft dezelfde beperking.
3. Wees niet bang je letters te ruilen. Zeker als de stand nog dicht bij elkaar zit. Heb je bijvoorbeeld allemaal medeklinkers, ruil er dan zoveel mogelijk. Bewaar wel die ene S (zie punt 8). Pas op als je besluit maar 3 of 4 letters te ruilen. De kans bestaat dat je er weer medeklinkers voor terug krijgt. De levert weer frustratie op.
4. Twee- en driemaal woordwaarde (DW en TW) lijken het meest op te leveren. Maar vaak levert driemaal letterwaarde (TW) meer op. Vooral als je daar slim mee omgaat. Zeker als het vakje naast een klinker ligt, kun je daar een medeklinker met een hoge letterwaarde kwijt. Zeker als het een letter is die bij twee woorden tegelijk hoort. Zo kan je door EX onder ME te leggen zomaar 54 punten verdienen.
5. Soms heb je een zevenletterwoord op je plankje liggen. Dit levert naast de letter- en woordwaardes nog eens een bonus van 40 punten op. Hoe verder het spel is gevorderd, hoe lastiger het wordt het woord nog kwijt te kunnen. Je kunt dan passen in de hoop dat een beurt later het bord er gunstiger voor ligt. Pas nooit vaker dan één keer. Je tegenstander heeft het vaak door en zal niets weggeven en ondertussen wel scoren en dus uitlopen. In een paar beurten is je achterstand vaak onoverbrugbaar.
6. DE lastigste letters zijn de Q, X en Y. Hou ze niet vast, maar speel ze zo snel mogelijk. Ook als dit niet veel oplevert. Met deze letters op je bord kun je vrijwel nooit een zevenletterwoord maken en als je er mee blijft zitten kan een Q je zomaar 20 punten kosten (bij jou eraf, bij je tegenstander erbij als hij het spel uitspeelt).
7. Leg niet zomaar je mooie woord neer. Kijk welke velden bereikbaar worden voor je tegenstander. 40 punten voor jou kunnen zomaar 100 punten betekenen voor je tegenstander. Zeker als het rijtje DW en TW (bij elkaar 6x woordwaarde) open komt te liggen. Zelfs met maar 10 punten aan letters, levert dit al 60 punten op. Als je dit toch moet doen, leg daar dan moeilijke letters neer. Een Z of een V op het eind is erg lastig en een klinker aan het begin is ook niet makkelijk. Tevens geef je dan ook niet veel punten weg.
8. Probeer zo vaak mogelijk meerdere woorden tegelijk te leggen. Het handigst kan dat door een letter voor of achter een bestaand woord te leggen en dan kruiselings het nieuwe woord te maken. Dit levert meer punten op dan je nieuwe woord gewoon kruiselings over een ander woord te leggen. Het handigst is ongetwijfeld de letter S. Zo maak je van veel woorden makkelijk de meervoudsvorm. Vaak leveren korte woorden parallel aan een bestaand woord ook veel punten op. Als er GESP ligt levert het woord ZOU ook de woorden ZE, OS en UP op. Met een beetje geluk heb je op deze manier snel meer dan 30 punten verdiend.
9. Blijf maximale woorden spelen. Ook als je 100 punten voorstaat. Voor je het weet speelt je tegenstander een zevenletterwoord met drie keer woordwaarde en is je voorsprong verdampt.
10. Probeer het spel uit te spelen. De punten op het plankje van je tegenstander komen er bij jou bij en gaan er bij de ander af. Dit kan het verschil tussen winst en verlies betekenen.

Toen ik ergens rond 1975 mijn eigen bankrekening opende, was er van pinnen nog geen sprake. Voor cash geld stond je binnen bij de bank in de rij. Achter vuistdik glas werd je paspoort gecontroleerd voordat het geld werd overhandigd. Sinds een paar jaar was dat het papiergeld dat was ontworpen door R.D.E. ‘Ootje’ Oxenaar (Erflaters II-serie*).  De voorgangers, behorende tot de zogenaamde Erflaters I-serie van Eppo Doeve, kwamen toen nog sporadisch in de portemonnee terecht. Opvallend aan de nieuwe briefjes van Oxenaar was het felle kleurgebruik. Een traditie die tot het eind van de gulden stand zou houden.  In het buitenland werd er overigens regelmatig wantrouwend naar ons ‘monopolygeld’ gekeken. Dit werd nog erger toen Michiel de Ruyter werd vervangen door de Snip en de nieuwe briefjes van 50 en 250 gulden (de felgele Zonnebloem en de paarse Vuurtoren) in omloop werden gebracht.

Dit laatste biljet beschouw ik nog steeds als het mooiste bankbiljet dat ik ooit in handen heb gehad. Voor mij werd hier het ontwerpen van een bankbiljet tot kunst verheven. Geen nationalistische kijk op geld, maar een esthetische. In eerste instantie wilde Oxenaar het Rietveld-Schröderhuis op het biljet van 250 gulden afbeelden. Dit werd afgewezen, waarschijnlijk omdat de andere grote steden zich gepasseerd zouden kunnen voelen. Rotterdam zou de Euromast erop willen hebben en Den Haag de Ridderzaal, om over Amsterdam maar te zwijgen. Het werd uiteindelijk de neutralere vuurtoren van Haamstede. Op deze manier ontstond ook een bankbiljet met een makkelijke bijnaam, net als bij de Snip en de Zonnebloem.

De vuurtoren komt uit in 1986 en zal tot de komst van de euro in 2002 het enige biljet van 250 gulden blijven dat ooit in Nederland in omloop is geweest. Ik ga niet in op alle beveiligingskenmerken zoals de watermerken. Maar één aspect maakt dit biljet extra fraai. Met het briefje van 250 in je portemonnee had je ook poëzie op zak. Voor de lezer met zeer goede ogen of een leesbril, was in kleine lettertjes een fragment te lezen van het gedicht ‘Een eerlijk zeemansgraf van J. Slauerhof. Dit stond er in de ‘hals’ van de vuurtoren te lezen:

De golven slaan in woesten dans,
De wolken stormen langs de zon
En breken op den horizon,
De vuurtoren staat in ‘t geklots,
Fier op zijn eenzaamheid, zijn rots,
Alsof de zware stalen trans
Zich zonder hem niet welven kon.

* Deze Erflaters II-serie werd eind jaren ’80 vervangen door een serie abstracte bankbiljetten die ontworpen waren door Jaap Drupsteen. Als enige van de drie ‘kunst-biljetten’ van Oxenaar werd toen ook de Snip vervangen. Er kwamen geen nieuwe biljetten van 50 en 250 gulden. 

Dit lied gaat over een kantelpunt in wat eufemistisch ‘The Troubles’ worden genoemd. Om dit uit te leggen gaan we terug in de tijd. Eeuwenlang was het katholieke Ierland eigenlijk een soort kolonie van het protestantse Engeland. Daarnaast vestigden zich in de 17^e eeuw vooral in het noorden van Ierland veel immigranten uit met name Schotland. Dit religieuze verschil leidde in de 17^e en 18^e eeuw al tot enkele bloedige conflicten. Zoals de Battle of the Boyne op 12 juli 1690. De katholieke Jacobus werd daar verslagen door ‘onze’ Willem III van Oranje. Elk jaar is 12 juli dan ook het startsein van de protestantse Oranjemarsen in Noord-Ierland.

Vanaf 1800 was Ierland zelfs officieel onderdeel van het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland. Het streven naar zelfbestuur, Home-Rule werd steeds in Londen tegengehouden. Na enkele kleinere opstanden leidde dit in 1916 tot de zogenaamde Paas-opstand. Deze werd neergeslagen, haar leiders werden geëxecuteerd. De opstand bleek wel de opmaat voor de onafhankelijkheid. In 1921 werd Ierland in tweeën verdeeld. Noord-Ierland en Zuid-Ierland bleven formeel onderdeel van het Verenigd-Koninkrijk, maar informeel was het Zuiden onafhankelijk. Een onafhankelijkheid die in 1949 officieel werd bekrachtigd. Noord-Ierland (Ulster) bleef echter onderdeel van het Verenigd Koninkrijk. Is de bevolking van Ierland bijna geheel katholiek, in Ulster is de verhouding tussen katholieken en protestanten 75-25. Toch zijn het hier de protestanten die het voor het zeggen hebben.

Tot halverwege de jaren zestig bleef het relatief rustig op het in tweeën gedeelde eiland. Het begin van ‘The Troubles’ in Noord-Ierland wordt meestal in 1966 of 1968 gelegd. De katholieke meerderheid van Ulster hield enkele vreedzame marsen tegen de bovengenoemde ongelijkheid. Provocatie van de protestanten onder leiding van Dominee Paisley leidde steeds meer tot sektarisch geweld. Met aan de ene kant de loyalisten van vooral de protestantse UVF en aan de andere kant de nationalisten van vooral de katholieke IRA. De gewelddadigheden liepen definitief uit de hand op 30 januari 1972.

Die zondag organiseerde de protestant Ivan Cooper in Derry een ‘Civil Rights March’. De mars, door de Britten verboden, was een protest tegen de ongelijkheid in opsluiting van voornamelijk katholieken in Noord-Ierland. In die periode waren ongeveer 2000 mensen gevangen gezet. Bijna 1900 van hen waren katholiek en een kleine 100 slechts protestant. Dit was zeker geen afspiegeling van de onrusten in Ulster. De mars had als doel Guildhall, het stadhuis van Derry. Dankzij allerlei barricaden wist het leger de demonstranten een andere kant op te sturen. Toen enkele jongeren uitbraken om toch richting Guildhall te gaan, begonnen allerlei geruchten zich te verspreiden. Zo zouden er IRA sluipschutters actief zijn. Vanaf dat moment begonnen Britse soldaten in de wijk Bogside op ongewapende betogers te schieten. Uiteindelijk vielen er 14 doden (13 op de dag zelf, een 14^e een paar maanden later), waarvan er 5 in de rug bleken geschoten. Deze gebeurtenis wordt daarom ook wel ‘Bogside Massacre’ genoemd. De zoektocht naar gerechtigheid verliep daarna moeizaam. In een eerste rapport werden de militairen vrijgesproken van moord op de 14 ongewapende betogers. Pas in 2010, na aanleiding van een volgende rapport bood premier Cameron zijn excuses aan. Volgens de voorzitter van dit laatste onderzoek, Lord Saville, was de dood van de veertien betogers “onrechtvaardig en onverdedigbaar”. Het onderzoek is het duurste en langste in de Britse justitiële geschiedenis. De ex-militairen wacht mogelijk vervolging door de Britse justitie.

In 1983 kwam de Ierse band U2 met zijn protest tegen deze gebeurtenis. Het zou nog tot 1998 duren voordat The Troubles officieel ten einde kwamen. Dit gebeurde dankzij het Goede-Vrijdag-akkoord. Een afsplitsing van de IRA, de Real-IRA probeerde nog zand in de vredesmachine te gooien. Met name de bomaanslag in Omagh op 15 augustus 1998 leek het vredesproces weer terug naar de jaren ’70 te gooien. In de opname van Sunday Bloody Sunday die hier te horen is, worden aan het slot de namen van de slachtoffers van Omagh één voor één opgenoemd. Na 1999 nam het geweld gelukkig sterk af en het Goede Vrijdag-akkoord wordt dan ook gezien als het eind van The Troubles.

And the battle’s just begun

There’s many lost, but tell me who has won?
The trenches dug within our hearts
And mothers, children, brothers, sisters
Torn apart!

Sunday, bloody Sunday.
Sunday, bloody Sunday.

PS.

Een paar cijfers van The Troubles

Aantal slachtoffers 1966-1999: 3636

Hiervoor verantwoordelijk:

Nationalisten: 2139

Hiervan IRA: 1771

Loyalisten: 1050

Hiervan UVF: 534

Britse leger e.a.: 367

Onbekend: 80

Andere songs over Bloody Sunday en The Troubles:

John Lennon & Yoko Ono – Sunday Bloody Sunday mede dankzij: @rutno @anna21mei @polderdom @mvdbelt @ejpol @natasjakel @fzwaan @hilketol @daisyfeetje

Christy Moore – Minds Locked Shut  mede dankzij: @pletspulp

The Wolfe Tones – Sunday Bloody Sunday   mede dankzij: @hilketol

Roy Harper – All Ireland  mede dankzij: @hilketol

John Lennon & Yoko Ono – The Luck of the Irish  mede dankzij: @daisyfeetje

Paul McCartney – Give Ireland back to the Irish  mede dankzij: @fzwaan @hilketol @natasjakel

De kerk als kunstwerk. De kerken die ik heb bezocht, bekeek ik meestal met kunstenaarsogen. Zoals de kathedraal van Chartres. Tijdens  interrail op weg naar Keltische cultuur in Bretagne, wist mijn Franse buurman mij te overtuigen om in deze stad vlak onder Parijs, uit te stappen. Volgens hem mocht ik de mooiste gotische kathedraal van de wereld niet missen. Ik was vooral onder de indruk van de prachtige gebrandschilderde ramen. Ik werd betoverd door het blauwe licht van met name het roosvenster. Dat het hier om ‘blauw Chartreslicht’ ging leerde ik pas veel later. De indruk die het op mij maakte ben ik nooit vergeten. Het enige blauw dat enigszins in de buurt kwam was dat van het moderne glas in lood in de Dom van Ribe.

Ook erg fraai vond ik de Hallgrímskirkja in Reykjavik. De architect van deze kerk heeft zich laten inspireren door een geologisch fenomeen; basaltzuilen. De regelmaat van dit vulkanisch verschijnsel doet bijna onnatuurlijk aan en heeft altijd tot de verbeelding gesproken. Zo zijn er nog veel bijzondere kerken te noemen. De één omdat hij in een van de meest dynamische kustgebieden ter wereld ligt (Mont Saint-Michel), de andere omdat het vrijwel geheel is opgetrokken uit baksteen (Kathedraal van Albi) of die Middeleeuwse kerk waar ik bij binnenkomst werd teruggevoerd naar de Middeleeuwen door het jongenskoor dat aan het oefenen was (Basiliek van Vézelay). Natuurlijk mag ik niet de kerk vergeten waar ik op de vroege zondagmorgen plots door mijn buurvrouw van 84 werd gezoend (Kathedraal van Toledo).

Maar het mooiste kerkgebouw vind ik toch de Sagrada Familia (voluit Basílica i Temple Expiatori de la Sagrada Família) van Antoni Gaudí  in Barcelona. Niet alleen vanwege de bouwstijl, zeker ook vanwege het verhaal erachter. De bouw van deze kerk startte al in 1882. Toen nog door een andere architect. Gaudí nam een jaar later de bouw op zich. In eerste instantie hoopte hij de kerk in 10 jaar klaar te hebben. Omdat de kosten door giften moesten worden opgebracht ging dat echter veel langzamer. Toen Gaudí in 1926 overleed was ongeveer 20% van de kerk voltooid. Daarna heeft een keur aan architecten de bouw op zich genomen. Omdat tijdens een brand in 1936 de meeste tekeningen van Gaudií verloren gingen, heeft vrijwel iedere architect zijn interpretatie aan de kerk gegeven. Alleen tijdens de Spaanse Burgeroorlog heeft de bouw stilgelegen. De overige jaren is er altijd aan gebouwd. Vaak overigens door niet meer dan een handvol bouwvakkers. Pas nadat in de jaren ’90 entree werd geheven voor de vele bezoekers, ging de financiële speelruimte met sprongen omhoog. Op dit moment zijn meer dan 100 werknemers continue bezig. De verwachte oplevering van 2026 wordt ondanks de toegenomen werkinspanningen echter waarschijnlijk niet gehaald. Dit komt ook omdat delen van eerdere bouwfasen, nu alweer moeten worden gerestaureerd. Daarnaast loopt het geplande tracé van de hogesnelheidstrein pal onder de Sagrada Familia door. Gelijk de Noordzuidlijn in Amsterdam is men ook hier bang voor verzakkingen. Elders in Barcelona zijn deze namelijk ook opgetreden.

De Sagrada Familia is het toonbeeld van het Catalaans Modernisme, een stijl verwant aan de Jugendstil. Overal in Barcelona en ook elders in Spanje vinden we werken van Gaudí in deze stijl. Zoals daar zijn het prachtige Park Güell, Casa Batlló en Casa Milà (allemaal in Barcelona), het bisschoppelijk paleis in Astorga (Noord-Spanje), El Capricho in Comillas (vlakbij Santander) en het interieur van de kathedraal in Palma de Mallorca. Al deze bouwwerken werden dus uitgevoerd tijdens de werkzaamheden aan de Sagrada Familia. Zo was hij ook op 7 juni 1926 wandelend op weg naar de bouwplaats van deze kerk. Bij het oversteken van de Carrer de Bailén werd hij aangereden door een tram. Zwaargewond werd hij naar het ziekenhuis gebracht waar hij drie dagen later aan het eind van middag op 10 juni 1926 overleed.

Saillant detail. Gaudí ligt begraven in de crypte van zijn eigen schepping. Maar deze crypte is het enige onderdeel van de kerk dat nog werd gebouwd in de stijl van zijn voorganger en dus niet in het uitbundige Catalaanse modernisme.

PS. Voor de liefhebber van muziek. The Alan Parson Project (met Old & Wise ook dit jaar weer hoog in de top 2000) heeft in de jaren ’80 een compleet album gemaakt ter ere van Antoni Gaudí. Daarop ook het nummer La Sagrada Familia:

Een Amerikaanse ooggetuige:

“Nadat ze woningen hadden vernield en de meeste bezittingen op straat hadden gesmeten, gooiden de onverzadigbare sadisten een aantal doodsbange bewoners in een klein riviertje dat door de dierentuin stroomt en bevalen de geschokte toeschouwers om hen te bespuwen, met modder te besmeuren en te bespotten.”

De gebeurtenis:

In ‘Mein Kampf’ stond het al geschreven. En toen Hitler in 1933 aan de macht kwam werd de vrijheid van de 600.000 zielen tellende Joodse bevolking steeds meer ingeperkt. Overal verschenen borden met ‘Joden niet welkom’ en ‘Koop niet bij Joden’. De Joden in Duitsland werden uit ambtelijke functies gezet en mochten niet meer aan de universiteiten studeren. Met de Neurenberger Wetten uit 1935 verloren de Joden ook hun burgerrechten. Steeds meer Joden probeerden Duitsland te ontvluchten. In 1938 waren er 150.000 naar het buitenland gevlucht. Die landen werden echter met het toenemen van de vluchtelingenstroom steeds terughoudender. Steeds vaker werd de toegang botweg geweigerd.

De volgende stap was het opzetten van de bevolking tegen de Joodse medeburger. De aanleiding werd begin november 1938 gevonden. De ‘moord’ op de Duitse diplomaat Vom Rath in de Duitse ambassade in Parijs. Door de Poolse Jood Herschel Grynzpan. Zijn ouders, die al tientallen jaren in Duitsland woonden, waren samen met duizenden anderen naar Polen teruggestuurd. Polen liet echter niet iedereen toe en aan de grens speelden zich mensonterende toestanden af. Herschel, die in Parijs woonde, hoorde hiervan en wilde protesteren bij de Duitse ambassade in die stad. Uit frustratie heeft hij toen Vom Rath neergeschoten. Volgens sommige bronnen had hij eigenlijk de ambassadeur zelf willen treffen.

De diplomaat raakte zwaargewond maar overleed alsnog twee dagen later. Deze 9^e november was de dag dat veel Duitsers de mislukte Bierkellerputch van Hitler uit 1923 herdachten. Er werd door de politie gewaarschuwd voor onregelmatigheden door dronken, boze burgers die zich wilden wreken voor de moord op Vom Rath. Goebbels maakte dankbaar gebruik van dit nieuws en instrueerde de SA om overal de bevolking zoveel mogelijk aan te moedigen. Wat een spontane volksopstand leek, bleek later een zorgvuldig geregisseerde pogrom. DE politie, de SS en de Gestapo hielden zich afzijdig en overal werden Joodse bezittingen vernield.

In een telex schrijft Heydrich dat ‘synagogen in brand gestoken mogen worden als er geen gevaar bestaat dat het vuur overslaat naar de omliggende huizen’ en ‘dat winkels en woningen van Joden mogen worden vernietigd, maar niet geplunderd’. De bezittingen moesten namelijk in handen van de Duitse overheid terecht komen. Gedurende Kristallnacht werden tenminste 7.500 winkels, 29 warenhuizen en 171 woningen verwoest, 191 synagogen verbrand en nog eens 76 synagogen op een andere manier vernield. Tevens werden Joodse gemeenschapscentra, dodenkapellen, begraafplaatsen en vergelijkbare gebouwen in brand gestoken. Ook werd de Joodse bevolking niet met rust gelaten. Er vielen tientallen doden en honderden zwaargewonden. Tevens slaagde Hitler erin de Duitse bevolking te doen geloven dat de Joden zelf verantwoordelijk waren voor de vernielingen. De schadevergoedingen werden dan ook door het heffen van extra belastingen door de Joodse bevolking zelf betaald. Vanwege het vele glas van met name de gebroken winkelruiten kreeg de gebeurtenis de eufemistische naam ‘Kristallnacht,’ een titel die bij veel Joden nog steeds kwaad bloed zet. Andere benamingen zijn; Reichspogromnacht en Novemberpogrome 1938.

Hitler en Goebels wilden de buitenwereld doen geloven dat ‘alle’ burgers aan deze pogrom hadden meegedaan. Een enkeling keek echter huilend door de kieren van zijn gordijnen toe hoe het land van Goethe en Schiller steeds verder naar de afgrond rolde. Een grote groep deed gretig mee en de overgrote meerderheid zweeg. En bleef nog zeven lange jaren zwijgen.

Voor de trein van de geschiedenis is de Kristalnacht een belangrijk station dat uiteindelijk leidde tot de Shoah, de poging van Hitler om het hele Joodse volk uit te roeien. Een paar jaar later, toen de Tweede Wereldoorlog in volle hevigheid was losgebarsten, besloot Hitler tijdens de Wannsee-conferentie tot de Endlösung. Niet veel later branden overal de vuren. Miljoenen Joden zouden dit niet overleven.

Het lied

In 1983 werd het lied “Kristallnaach’ een hit voor de Duitse Rockband BAP. Deze groep uit Keulen zong het lied in het lokale dialect. Daardoor werd het lied ook goed verstaanbaar voor de echte Limburger. Het lied gaat natuurlijk over de hierboven genoemde gebeurtenis. In Duitsland kan en mag men begin jaren ’80 kritisch naar de eigen geschiedenis uit die periode kijken. Voor het eerst zonder het label ‘Dader’ erbij te hoeven plakken.

Er is nog een reden waarom het lied in de jaren ’80 zo aanslaat. In deze periode steekt overal in Europa de vreemdelingenhaat weer de kop op. Waren het in de jaren ’30 in Duitsland de Joden, nu zijn het in veel landen de buitenlandse gastarbeiders, die ‘onze’ banen afpakken. En eigenlijk zou dit lied ook prima vandaag de dag nogmaals uitgebracht mogen worden*. Als waarschuwing tegen de rechtse populisten die de burger bang maken voor de ‘verderfelijke’ Islam. Is het toeval dat al deze ‘Eigen Volk-eerst’-sentimenten een voedingsbodem vinden in perioden van economische crisis?

Die waarschuwing valt het best te lezen in de laatste alinea van het lied. Hieronder in een vertaling van Martin Kesseler, omdat ik, en velen met mij, het Keuls niet goed machtig ben.

Daar, waar Darwin overal bij gehaald wordt,

Of nu mensen verdreven of gemarteld worden

Daar, waar achter macht geld staat

Waar sterk zijn alles is

Waar ‚je koest houden’ ‚ en ‚in de houding staan’ de norm is

Waar je zelfs het volkslied op een kammetje kunt blazen

Waar mensen gedreven door barbaarse hebzucht …

‚Hosanna’ en ‚kruizig Hem’ roepen..

Zodra zij ergens voordeel zien

…Daar is het dagelijks Kristallnacht

Andere muziekstukken over dezelfde geschiedenis:

Michael Tippett – A Child of our Time (met dank aan @Waldekker)

John Zorn – Kristallnacht (album) (met dank aan @RJKoopmans, @EricSchuuring)

Thomas Parente – Kristallnacht (met dank aan @RJKoopmans)

Frank Boeijen – Zwart – wit (Met dank aan @Pletspulp)

Steve Mackay – Kristallnacht (met dank aan @HilkeTol)

Gary Lucas – Verklarte Kristallnacht (met dank aan @FZwaan)

En helaas ook verschillende Neonazi- en andere obscure Deathmetal bands met liederen waarin ‘Kristallnacht voorkomt.

* Ik zet het lied in mijn persoonlijke stemlijst voor de top 2000. Wie doet er mee?

Het Panoramaschilderij; Tussen foto en film.

“Hoe was Beelden aan Zee?”

“Wel mooi,” antwoordt puberdochter die de expressieklas volgt en vaker culturele uitstapjes heeft.

“Zijn jullie ook nog op het strand geweest?”

“Nee, we moesten namelijk naar nog een museum.”

“Oh, welk?” vraag ik blij verbaasd.

“Een of ander rond schilderij in een krakkemikkig gebouw.”

“Oh, Panorama Mesdag. Mooi he?”

“Jawel, maar ze moeten echt iets aan dat gebouw doen.”

Wie is er niet met een schoolreisje geweest; Panorama Mesdag . Zelfs mijn vrouw, die in Maastricht op school zat, maakte op deze manier kennis met dit bijzondere schilderij. Want bijzonder is het het. Hoewel het eerste panorama al ouder is, zou je in het fenomeen het antwoord kunnen zien van de schilderkunst op de fotografie. Waren schilderijen eerst voornamelijk afbeeldingen van de werkelijkheid. Met de komst van de fotografie zou dit nooit overtroffen kunnen worden. Maar wat de fotografie niet kon en de schilderkunst wel, was de werkelijkheid aanpassen en uitbreiden. Met het panorama kon als het ware verschillende werkelijkheden aan elkaar worden geplakt tot een enorm driedimensionaal beeld. Daarom werd dit fenomeen ook zo populair onder schilders van veldslagen. Waar we nu een anderhalf uur durende film van maken, schilderde men 150 jaar geleden een panorama. Het was dan ook de film die het panorama overbodig maakte. De schilderkunst zocht zijn weg toen in impressie en later abstractie.

Het Panorama Mesdag, genoemd naar zijn maker, is geen weergave van een veldslag, maar het alledaagse beeld van de Noordzeekust en het land daar vlak achter. Dit allemaal gezien vanaf de top van een duin, het Seinpostduin*. Dit was in de tijd, Mesdag voltooide het schilderij in 1881, het hoogste duin van Scheveningen. Mesdag schilderde ook daadwerkelijk vanaf dit duin, zodat we vandaag de dag, midden tussen de bebouwing, een beeld krijgen hoe het er hier 130 jaar geleden uitzag. We zien niet alleen de Noordzee met het strand en alles wat zich daar op dat strand afspeelt. We zien ook de duinen met daarachter Scheveningen en Den Haag.

Mesdag heeft het Panorama niet helemaal alleen geschilderd. Hij is daarbij geholpen door enkele collega-schilders. Zijn vriend George Hendrik Breitner schilderde de cavalerie die op het strand aan het oefenen is. Achter een hek gadegeslagen door moeder en kind, geschilderd door Bernard Blommers. Een andere vriend, Théophile de Bock, hield zich voornamelijk bezig met de lucht en de duinen. Ook zijn vrouw, Sientje Mesdag-van Houten** hielp hem mee. Zo schilderde zij samen met Breitner het dorp Scheveningen. Mesdag hield zich vooral bezig met datgene waar hij bekend om stond, het schilderen van de zee, het strand en de boten die daar liggen.

Er is begonnen met een grondige restauratie van het gebouw waar het Panorama Mesdag hangt. De zogenaamde rotonde waarin het doek hangt is opnieuw gestut. Het doek is helemaal opnieuw opgehangen en nu wordt er aan het museum zelf gewerkt. Het wordt uitgebreid en gemoderniseerd zodat er over een paar jaar van het krakkemikkige gebouw niets meer te zien is.

*Jarenlang stond er een hotel-restaurant. In 1982 werd hier een appartementencomplex op gebouwd.

** Haar broer was minister Samuel van Houten, die bekend werd door zijn kinderwetje uit 1874.

Toen ik van dit volkslied over de Walvisvaart, dat in 1974 door Fungus op de plaat werd gezet, een verhaal in 140 tekens had gemaakt, twijfelde ik. Het leek mij veel te makkelijk. Sommige woorden uit het lied, kwamen haast letterlijk terug. Daarnaast bevat het lied verder weinig extra tekst die verwarrend zou kunnen werken. Mijn verbazing was dan ook groot dat er zoveel verschillende antwoorden binnen kwamen. Waarbij de Beatles met I am the Walrus* wel een van de favorieten was. Daarnaast was bij degenen die het lied goed hadden vaak de historie erachter nog lastig te achterhalen. Om daarop verder in te gaan laat ik eerst de hele liedtekst zien:

Al die willen te kaap’ren varen
Moeten mannen met baarden zijn
Jan, Pier, Tjoris en Corneel die hebben baarden, die hebben baarden
Jan, Pier, Tjoris en Corneel die hebben baarden, zij varen mee

Al die ranzige tweebak lusten
Moeten mannen met baarden zijn
Jan, Pier, Tjoris en Corneel die hebben baarden, die hebben baarden
Jan, Pier, Tjoris en Corneel die hebben baarden, zij varen mee

Al die deftige pijpkens smoren
Moeten mannen met baarden zijn
Jan, Pier, Tjoris en Corneel die hebben baarden, die hebben baarden
Jan, Pier, Tjoris en Corneel die hebben baarden, zij varen mee

Al die met ons de walrus killen
Moeten mannen met baarden zijn
Jan, Pier, Tjoris en Corneel die hebben baarden, die hebben baarden
Jan, Pier, Tjoris en Corneel die hebben baarden, zij varen mee

Al die dood en duivel niet duchten
Moeten mannen met baarden zijn
Jan, Pier, Tjoris en Corneel die hebben baarden, die hebben baarden
Jan, Pier, Tjoris en Corneel die hebben baarden, zij varen mee

Al die willen te kaap’ren varen
Moeten mannen met baarden zijn
Jan, Pier, Tjoris en Corneel die hebben baarden, die hebben baarden
Jan, Pier, Tjoris en Corneel die hebben baarden, zij varen mee
die hebben baarden, zij varen mee
die hebben baarden, zij varen mee

In de titel en het eerste couplet wordt er gesproken over ‘Kaap’ren varen.’ Dit wordt ten onrechte nog wel eens verward met het kaapvaren* oftewel piraterij. Bekend in onze omgeving waren bijvoorbeeld de Duinkerker kapers in de 16^e en 17^e eeuw. Hier wordt bedoeld het omzeilen van kapen (uitstekende rotspunten met hun gevaarlijke stromingen) in het algemeen. Dus niet specifiek het omvaren van de Kaap de Goede Hoop of van Kaap Hoorn*. Dit laatste is ook niet logisch omdat dit lied over de walvisvaart gaat. Die speelde zich wat betreft Nederland in die tijd af in het noordelijk deel van de Atlantische Oceaan en de Noordelijke IJszee.

Het tweede couplet heeft het over ‘ranzige tweebak’. Dit is de bedorven scheepsbeschuit, vaak het enige voedsel aan boord van de Hollandse schepen in de 17^e eeuw. Tegelijkertijd kwam er toen aan boord veel scheurbuik voor. Later bleek dat dit kwam door de langdurige tekorten aan vitamine C. De Engelsen waren de eersten die een verband legden tussen de symptomen van scheurbuik en het eten van citrusvruchten. Doordat zij de ziekte met citroensap te lijf gingen, kregen de Engelse zeelui de bijnaam Limeys. In de 18^e eeuw kwam met erachter dat ook zuurkool scheurbuik voorkwam.

In het derde couplet worden ‘deftige pijpkens gesmoord’. In de 16^e eeuw kwam de tabak uit Amerika naar Europa. In de 17^e eeuw werd de tabak door zeelui veelal gerookt in witte stenen pijpen. Deze zogenaamde Goudse pijpen werden in Gouda en omgeving gebakken uit klei. Voor het begin van de massaproductie waren dit hele sjieke pijpen. Wie kent niet het beeld van de bebaarde zeeman met pijp? In de moderne beeldcultuur heeft zeeman en stripheld Popeye die baard weliswaar verloren, maar die pijp steekt fier uit zijn mond.

In het vierde couplet blijkt dat het hier niet zomaar zeelui betreft, maar walvisvaarders. Schepen die op walvisvaart gingen vingen ook altijd veel walrussen. Op beide dieren werd gejaagd vanwege de traan.Niet te verwarren met levertraan**. De eerste Nederlandse walvisvaarder was in 1613 Willem Cornelisz. van Muyden. Hieronder een verslag van zijn vangst die hij na een succesvolle reis aan de concurrent, Engeland moest afgeven:

“Boots moest zijn schip en de goederen in handen der Engelsen stellen. Uit zijn schip werden gelost 96 pijpen en 26 okshoofden spek, 2 pijpen en 25 okshoofden traan, 1519 vinnen (= walvisbaarden) en 61 stuks walrushuiden, sloepen, harpoenen, touwwerk, twee grote koperen ketels (deze werden later aan Van Muyden teruggegeven), twee grote treeften (hierop werden de ketels voor het koken van de traan geplaatst) en ledige vaten. Uit de Neptunus werden gelost 29 pijpen, 8 okshoofden en een tiers spek, een pijp, een ponsoen, 38 okshoofden, 2 tonnen en 1 tiers traan, 638 walvisbaarden en 39 walrustanden alsmede ledige vaten, kuipersgereedschap, kapbakken en traanbakken e.a., die op het land lagen. De veertien walvissen, die nog niet verwerkt waren, werden hun ook door de Engelsen ontnomen.” 

Tot die tijd waren het vooral de Basken die zich met de walvisvaart bezighielden. In 1614 werd de Noordse Compagnie opgericht. Deze had wat betreft Nederland het alleenrecht op de walvisvangst die zich toen vooral rond Spitsbergen afspeelde. Smeerenburg de traan (=smeer) werd verwerkt. Dit octrooi liep in 1642 af en vanaf dat moment ontstond er een wildgroei in de walvisvaart. Een kleine 30 jaar later zwommen er al bijna geen walvissen meer in de wateren rond Spitsbergen. Hoewel het jachtgebied steeds groter werd, was het grote succes voorbij. Toen er in de noordelijke wateren vrijwel geen walvis meer rondzwom hield in 1873 Nederland de walvisvaart helemaal voor gezien. Op datzelfde moment bouwde men in andere landen schepen waarop dode walvissen direct konden worden verwerkt en men niet meer naar een havenplaats als Smerenburg hoefde uit te wijken. Dit maakte de walvisvaart naar de antarctische wateren rond de Zuidpool mogelijk. Nederland heeft alleen na de Tweede Weredloorlog nog kort aan walvisvangst gedaan. Vooral gedreven door de schaarste van oliën en vetten. De oprichting van de Nederlandse Maatschappij voor de Walvischvaart (NMW) viel echter bijna samen met die van de Internationale Walvisvaartcommissie (IWC). Naast de Willem Barendsz I en II wilde de NMW de vangst uitbreiden en schafte een modern nieuw schip aan. Net op dat moment stelde het IWC vangstquota in. Nederland moest met minder Walvissen genoegen nemen. In 1964 werd het nieuwe schip aan Japan verkocht en kwam de Nederlandse walvisvaart ten einde.

In het laatste couplet staat waar een echte zeeman altijd aan moest voldoen. Onbevreesd en onverschrokken moet hij de onbekende zeeën tegemoet treden. Daarmee is dit niet alleen een lied waarin over de walvisvaart in het bijzonder wordt verhaald. Ook wordt er verteld waar een zeeman vroeger aan moest voldoen. Met al belangrijkste eigenschap de baard. Want aan boord van de schepen van de verschillende Hollandse compagnies was geen plaats voor de man met een scheermes.

PS. Twee andere liederen over de walvisvaart:

Miguel Biard & Patrick Denain (met dank aan @Anna21mei)

The Last Great America Whale – Lou Reed (met dank aan @RinaRosier)

*Ik beloon iedereen die Kaap’ren varen en I am the Walrus noemde toch met 1 punt

** Volgens mij is iedereen die een paar jaar ouder is dan ik, nog met dit onsmakelijke goedje grootgebracht.