De Bom – Doe Maar (De Koude Oorlog in de jaren ’80)

 DE KOUDE OORLOG (De jaren ’80)

Terwijl ik ‘De Bom’ van Doe Maar hoor, besef ik mij dat ik een weddenschap heb gewonnen. Ik weet niet meer wat de inzet was, maar de weddenschap ging tussen mij en een jaargenoot van mijn studie, Dick. Hij was er in 1985 stellig van overtuigd dat de wereld binnen 25 jaar ten onder zou gaan aan oorlogen. Geen oorlogen van man tegen man en tank tegen tank, maar oorlogen die met atoomwapens zouden worden beslecht. Met als resultaat verlies voor alle partijen. Dick zal waarschijnlijk blij zijn dat hij deze weddenschap heeft verloren, winst voor alle partijen.

De Koude Oorlog tussen Oost en West kende twee echte vorstperioden. De eerste was rond de Berlijnse Muur en de Cuba-crisis begin jaren ‘60 en de tweede viel in eind jaren ’70 begin jaren ’80. De Sovjet-Unie was in de tweede helft van de jaren ’70 begonnen met de plaatsing van de zogenaamde SS20 raketten met kernkoppen. Deze raketten konden niet de VS bereiken, maar wel alle NAVO-partners in Europa. Daarom werd als reactie in 1979 het zogenaamde NAVO-dubbelbesluit genomen. Dit hield in dat er bijna 600 kruisvluchtwapens in Europa zouden worden gestationeerd. Tegelijk met de stationering zouden de VS de Sovjet-Unie het aanbod doen om over beperking van deze wapens te onderhandelen. Vandaar de naam ‘dubbelbesluit.’ Dit besluit betekende dat er ook 48 Tomahawk kruisraketten in Nederland zouden worden geplaatst.

Vanwege de maatschappelijke onrust die dit besluit veroorzaakte durfden twee kabinetten van Agt geen definitieve beslissing* te nemen over daadwerkelijke plaatsing. Die onrust kwam het duidelijkst naar buiten tijdens twee enorme anti-kernwapendemonstraties in 1981 en 1983. Tijdens de demonstratie van 29 oktober 1983**, met meer dan een half miljoen demonstranten de grootste uit de Nederlandse geschiedenis, vervulde ik mijn militaire dienstplicht. Hier ondervond ik aan den lijve de angst voor de Sovjet-Unie bij de beroepsmilitairen. Ik herinner mij de discussies die ik als anti-autoritaire soldaat had met mijn sergeant-majoor. Hij was er stellig van overtuigd dat de Sovjet-Unie uit was op communistische wereldheerschappij. Ik probeerde hem er, uiteraard tevergeefs, van te overtuigen dat dit een achterhaald denkbeeld was. Maar zijn denkbeeld beperkte zich niet tot de kazernes. Veel mensen waren bang dat binnen afzienbare tijd de bom zou vallen, ook al had men soms liever een Rus in de keuken dan een raket in de achtertuin. Dit angstbeeld werd versterkt door onder andere de inval van de Sovjet-Unie in Afghanistan, het mislukken van de Solidariteits-beweging van Lech Walesa in Polen en het Star Wars-programma van Ronald Reagan. Doe Maar wist dit tijdsbeeld mooi te vangen in ‘De Bom’.

De Bom – Doe Maar

Carriere maken (voordat de bom valt)

Werken aan m’n toekomst (voordat de bom valt)

Ik ren door m’n agenda (voordat de bom valt)

Veilig in het ziekenfonds (voordat de bom valt)

En als de bom valt

refr.:

    Dan lig ik in m’n nette pak

    Diploma’s en m’n cheques op zak

    Mijn polis en mijn woordenschat, awoei

    Onder de flatgebouwen van de stad naast jou

    Laat maar vallen dan

    Het komt er toch wel van

    Het geeft niet of je rent

    ‘k Heb jou nooit gekend

    ‘k Wil weten wie jij bent

    ‘k Wil weten wie jij bent

Ik ben verzekerd van succes, tegen brand en voor m’n leven (voordat de bom valt)

Ik heb van alles maar geen tijd ook niet voor heel even (voordat de bom valt)

Ik moet aan m’n salaris denken en aan mijn relaties (voordat de bom valt)

Maar liever weet ik wie jij bent voordat het te laat is (voordat de bom valt)

Want als de bom valt

refr.

Laat maar vallen dan

Het komt er toch wel van

Het geeft niet of je rent

‘k Heb jou nooit gekend

‘k Wil weten wie jij bent

‘k Wil weten wie jij bent

Jij moet nog huiswerk maken (voordat de bom valt)

Een diploma halen (voordat de bom valt)

E is mc kwadraat (voordat de bom valt)

Mit nach nebst naechts samt bei seit von zu zuwider entgegen ausser aus

(voordat de bom valt)…

* Pas in 1985 zou het kabinet Lubbers besluiten dat de 48 kruisraketten in Woensdrecht geplaats zouden worden. Tot daadwerkelijke plaatsing is het nooit gekomen vanwege het zogenaamde INF-verdrag tussen de VS en de Sovjet-Unie.

** Ik heb tijdens deze demonstratie niet in mijn militaire uniform meegelopen. Dit in tegenstelling tot enkele van mijn  collega’s. Ik vond dat ik als individu aan deze demonstratie deelnam en niet als afgevaardigde van de Nederlandse Landmacht. Ook hierover werd uiteraard uitgebreid gediscussieerd.

Andere nummers over de Koude Oorlog in de jaren ’80

Russians – Sting  (dank aan @dalvoorde)

Two Tribes – Frankie Goes To Hollywood  (dank aan @dalvoorde)

Fight fire with fire – Metallica (dank aan @dalvoorde)

Everybody wants to rule the world – Tears for Fears (dank aan @HilkeTol & @Pletspulp)

Every day is like sunday – Morrissey (dank aan @HilkeTol)

Eighth day – Hazel O’ Connor  (dank aan @HilkeTol)

De bom valt nooit  – Herman van Veen (dank aan @Pletspulp)

Forever Young – Alphaville (dank aan @Pletspulp)

Nikita – Elton John (dank aan @fdlk)

Political Science – Randy Newman (dank aan @fdlk)

The Foggy Dew – o.a Sinead O’Connor & The Chieftains

The Foggy Dew

As down the glen one Easter morn to a city fair rode I 

There Armed lines of marching men in squadrons passed me by 

No fife did hum nor battle drum did sound it’s dread tatoo 

But the Angelus bell o’er the Liffey swell rang out through the foggy dew 

Right proudly high over Dublin Town they hung out the flag of war 

‘Twas better to die ‘neath an Irish sky than at Sulva or Sud El Bar 

And from the plains of Royal Meath strong men came hurrying through 

While Britannia’s Huns, with their long range guns sailed in through the foggy dew 

‘Twas Britannia bade our Wild Geese go that small nations might be free 

But their lonely graves are by Sulva’s waves or the shore of the Great North Sea 

Oh, had they died by Pearse’s side or fought with Cathal Brugha 

Their names we will keep where the fenians sleep ‘neath the shroud of the foggy dew 

But the bravest fell, and the requiem bell rang mournfully and clear 

For those who died that Eastertide in the springing of the year 

And the world did gaze, in deep amaze, at those fearless men, but few 

Who bore the fight that freedom’s light might shine through the foggy dew 

Ah, back through the glen I rode again and my heart with grief was sore 

For I parted then with valiant men whom I never shall see more 

But to and fro in my dreams I go and I’d kneel and pray for you, 

For slavery fled, O glorious dead, When you fell in the foggy dew.

 DE PAASOPSTAND

Ierland is het meest katholieke land van West-Europa. Dat zien we helaas ook terug in hun bloedige geschiedenis waarin katholieke feestdagen figureren. Bloody Sunday is misschien wel het beroemdst. Ierland heeft er maar liefst drie van. Het keerpunt in haar geschiedenis heeft dan ook de mooiste naam van allemaal, de Paasopstand.

De strijd voor onafhankelijkheid van het groene, katholieke eiland, dat al eeuwen duurde bereikte een voorlopig hoogtepunt tijdens Pasen 1916. De Ieren zien deze opstand graag als een heroïsche strijd tegen de bezetter. Volgen veel historici was er geen sprake van een revolutie maar van een bloedoffer. Een mooiere parallel is haast niet denkbaar op Pasen.

De Paasopstand was op voorhand tot mislukken gedoemd. Op tweede paasdag, 24 april 1916 bezetten de aanhangers van twee groepen Ierse rebellen terwijl de klok het angelus luidde, belangrijke plekken in het centrum van Dublin. Het ging hier om ongeveer 800 man van de Irish Volunteers onder leiding van Patrick Pearse en onder andere Cathal Brugha aangevuld met 250 man van het Irish Citizen Army van James Connoly en nog eens 200 vrouwelijke leden van Cumann na mBan. Vanuit hun hoofdkwartier, het Hoofdpostkantoor (GPO) riepen zij in de Proclamation de onafhankelijke Ierse Republiek uit.

Het antwoord van de Britten was duidelijk. Hoewel de loopgravenoorlog in Noord-Frankrijk en België in volle gang was, werden bijna 5000 militairen naar Dublin gestuurd. Gesteund door 1000 agenten werd de opstand met geweld neergeslagen. Mitrailleurs, geschut op gepantserde wagens en gewoon geweervuur, ook nog een geholpen door vuursteun vanaf Britse oorlogsbodems op de Ierse Zee, bestookten de opstandelingen in het Hoofdpostkantoor onophoudelijk. Een kleine week en honderden doden later was de opstand dan ook al ten einde. De hoofdrolspelers kwamen voor de krijgsraad en werden in mei van hetzelfde jaar al geexecuteerd. Een van de weinige leiders die het vuurpeloton bespaard was gebleven was Eamon de Valera. Hij had het geluk dat hij officieel een Amerikaans staatsburger was. Om de relatie met de VS niet te schaden, Groot-Brittannië hoopte op deelname van haar voormalige kolonie aan de Eerste Wereldoorlog, werd zijn doodstraf omgezet in een levenslange gevangenisstraf. Al in 1917 kwam hij vrij.

De Valera werd leider van Sinn Fein. Deze van oorsprong monarchistische partij was omgevormd in een republikeinse partij omdat na de mislukte Paasopstand veel opstandelingen lid werden van de partij. Van de oude Sinn Fein was weinig meer over. Deze ‘nieuwe’ Sinn Fein won ik 1918 met overmacht de verkiezingen en de Valera richtte een Iers parlement, Dail Eirann op. Toen deze in 1919 illegaal werd verklaard door de Britten begon de Ierse Burgeroorlog. Dit ontaardde in een meedogenloze oog-om-oog en tand-om-tand strijd. Elke actie van de Ieren werd gewroken door de Britten. Zij hadden daarvoor speciale troepen, The-Black-and-Tans naar Ierland gestuurd. Berucht geworden is Bloody Sunday op 21 november 1920.

De Ieren onder leiding van Michael Collins, die de plaatsvervangend bevelhebber was van de Ieren omdat de Valera in de VS was om geld voor de strijd in te zamelen, doodden die dag 14 Britten. Als wraakactie trokken de Black-and-Tans naar Croke Park. Tijdens de Gaelic Football wedstrijd die bezig was, vuurden zij op spelers en publiek. Een speler, Michael Hogan en dertien toeschouwers vonden de dood. Meedere Bloody Sundays zouden nog volgen in Ierland.

In 1921 werd er een bestand gesloten. In plaats van zelf naar Londen te gaan, stuurde De Valera zijn rechterhand Michael Collins om te onderhandelen over autonomie en onafhankelijkheid. Het resultaat was een verdeeld Ierland. Het zuidelijke deel werd eerst een Vrijstaat (en pas veel later de Republiek Ierland (1949)). Het noordelijke deel (Ulster) bleef onderdeel van het Verenigd Koninkrijk. Sinn Fein raakte hierdoor zo verdeeld dat er een afsplitsing plaatsvond. Michael Collins werd al een verrader in een hinderlaag vermoord. De afgesplitste partij, Fainna Fail onder leiding van de Valera is sindsdien de leidende partij in Ierland. In beide Ierlanden (Vrijstaat en Republiek) was De Valera korte en langere tijd president. Sinn Fein werd een onbetekenende partij en kwam pas weer in beeld tijdens de ‘Troubles’ in Noord-Ierland als vermeende politieke tak van de IRA. Uit de nalatenschap van Michael Collins zou in 1933 de tweede politieke partij van Ierland, Fine Gail worden opgericht.

Er is gelukkig ook een katholieke feestdag met een positieve annotatie in de Ierse geschiedenis. Op 10 april 1998 werd het Goede Vrijdag-akkoord gesloten. Een staakt het vuren van de strijdende partijen in Noord-Ierland dat een einde moest maken aan eeuwen strijd. De IRA en ook Sinn Fein zouden vanaf dat moment trachten via onderhandelen het Zuiden en het Noorden te herenigen.

Met dank aan @RobStolze voor de keuze van Foggy Dew.

Andere songs over de Paasopstand:

Rebel Heart – The Corrs (dank aan velen)

The Boys of the Old Brigade – Wolf Tones 

Oro Se Do Bheatha Bhaile - Sinead O’Conner, (dank aan @rjkoopmans)

Rifles of the I.R.A. – Wolfe Tones. (dank aan @rjkoopmans)

Black 47 – The Big Fellah (dank aan @deereszet)

Michael Collins – Wolfe Tones (dank aan @deereszet)

Andere versies van Foggy Dew:

Dubliners, Clancy Brothers, Wolfe Tones en Luke Kelly

Strange Fruit- Billie Holiday (Lynchen en racisme in de VS)

RACISME in de VS

Strange Fruit

Southern trees bear a strange fruit,

Blood on the leaves and blood at the root,

Black body swinging in the Southern breeze,

Strange fruit hanging from the poplar trees.

Pastoral scene of the gallant South,

The bulging eyes and the twisted mouth,

Scent of magnolia sweet and fresh,

And the sudden smell of burning flesh!

Here is a fruit for the crows to pluck,

For the rain to gather, for the wind to suck,

For the sun to rot, for a tree to drop,

Here is a strange and bitter crop.                        Lewis Allan

Vreemd ooft

De bomen in het zuiden dragen vreemde vruchten

bloed op de bladeren en bloed aan de wortels

zwarte lijven bengelen in de zuiderse bries

vreemde vruchten hangen aan de populieren.

Een landelijk tafereel in het gallante Zuiden

uitpuilende ogen, verwrongen mond

de geur van magnolia zoet en fris

en dan plots de geur van brandend vlees!

Dit zijn vruchten waarvan de kraaien plukken

waarvan de regen oogst, waaraan de wind zuigt

die rotten in de zon, die vallen van de bomen

dit is een vreemd en bitter ooft.                        Karel D’huyvetters

Toen Christa Jonkergouw mij dit lied voorstelde moest ik direct aan een foto denken uit het fotoboek CENTURY. Daarin staan de meest opzienbarende foto’s van de 20^e eeuw. Bij 1919 heb ik al jaren een bladwijzer zitten omdat daar wat mij betreft de meest indrukwekkende foto uit het hele boek staat. Daarop is een grote groep blanke Amerikanen rond een brandstapel te zien. Op de brandstapel ligt het verbrande lijk van de Afro-Amerikaan William Brown die kort daarvoor is gelyncht. Het meest aangrijpend vind ik het feit dat men erbij staat alsof men is gefotografeerd tijdens een dagje aan het strand. Een lynchpartij was blijkbaar de normaalste zaak van de wereld. Wat schetst mijn verbazing toen ik dit weekend de NRC opensloeg. Op pagina 4 van Opinie & Debat was een foto van diezelfde lynchpartij afgebeeld. Toeval?

Dit verhaal begint in 1861. Abraham Lincoln is net gekozen tot 16^e president van de Verenigde Staten. Hij is sterk tegenstander van uitbreiding van de slavernij in de territories. Dit zijn de nieuw te vormen staten in het mid-westen van de VS. Als gevolg van dit conflict scheiden de Zuidelijke staten zich af van de rest van de VS en dit leidt tot de Amerikaanse Burgeroorlog. Na vier bloedige jaren wordt deze door de Noordelijke staten gewonnen en wordt het 13^e Amendement aangenomen. Hierin staat dat de slavernij in de gehele Verenigde Staten wordt afgeschaft. Via de zogenaamde Reconstructie wil Lincoln dit met dwang gaan opleggen aan de Zuidelijke staten. Veel tijd om eraan te werken krijgt hij niet. Vijf dagen na de overgave door generaal Robert E. Lee, wordt hij vermoord. Op Goede Vrijdag 14 april 1865 schiet John Wilkes Booth hem in het Ford’s Theatre in Washington een kogel door het achterhoofd. Zijn opvolgers gaan door met de Reconstructie tot in 1877 Hayes met behulp van de Zuidelijke Staten tot president wordt gekozen. Hij trekt alle federale troepen terug uit het zuiden en stopt met de Reconstructie. In de daaropvolgende periode worden er allerlei zogenaamde Jim Crow-wetten aangenomen die de ongelijkheid tussen blank en zwart juist benadrukken. Er is weliswaar geen slavernij meer, maar het racisme viert hoogtij.

Tussen grofweg 1890 en 1915 wordt zo de discriminatie door burgers en lokale overheden van de zwarte landgenoot steeds uitgebreider gelegaliseerd. Gescheiden bus- en treinvervoer waarbij zwarten achter in de bus moeten plaatsnemen en altijd plaats moeten maken voor een blanke medepassagier, uitgaansgelegenheden die niet toegankelijk zijn voor zwarten, scholen voor alleen maar blanken. Daarnaast vinden er veelvuldig lynchpartijen plaats. De blanke bevolking neemt in zulke gevallen het recht in eigen hand, al dan niet gesteund door de witte puntmutsen van de Ku Klux Klan. Een in hun ogen schuldige zwarte Amerikaan wordt na een kort showproces opgehangen en naderhand vaak verbrand. Zo ook in 1919 in Omaha, Nebraska waar de foto uit de inleiding is gemaakt. En dat is slechts één van de meer dan twintig steden in de VS waar tijdens die ‘Red Summer of 1919’ zwarte Amerikanen worden gelyncht en verbrand.

Tegen dit soort lynchpartijen en het bijbehorende racisme komt in de latere decennia steeds meer verzet. Zo ook in 1938 in het gedicht ‘Strange Fruit’ van Lewis Allen (pseudoniem van Abel Meeropol). Nadat dit op muziek is gezet, wordt het voor het eerst uitgevoerd door Billie Holiday*. Vooral na de Tweede Wereldoorlog, die zonder de massale inzet van zwarte Amerikaanse soldaten nooit zo succesvol zou zijn beëindigt, komt het zwarte burgerrechtactivisme echt goed op gang. Personen als Rosa Parks, Martin Luther King, Malcolm X en vele anderen zorgen ervoor dat de zwarten langzaam maar zeker overal in de Verenigde Staten gelijke rechten krijgen. Is dit proces met de verkiezing van de eerste zwarte president voltooid? Nee, nog lang niet. Het feit dat de foto van een lynchpartij uit 1919 een kleine eeuw later in de krant staat, zegt meer dan genoeg.

* In ‘The Lady Sings The Blues’ claimt zij het co-auteurschap voor dit gedicht/lied. Maar dat feit is ontsponnen aan de rijke fantasie van Billie Holiday, die ook nog eens gevoed werd door overmatig drugsgebruik.

Andere nummers over lynchen en racisme in de VS:

Strange Fruit – Tragedy Khadafi, Cappadonna & Sticky Fingaz (Met heel kort Billy Holiday)(dank @RJKoopmans)

Mr. Cab Drive – Lenny Kravitz (dank @Dalvoorde)

Southern Man – Neil Young (dank @Dalvoorde)

Alabama – Neil Young (dank @Dalvoorde)

Ashes in the Fall – Race Against the Machine (dank @pletspulp)

Suppertime – Ethel Waters (dank @fzwaan & @hilketol) Heel mooi!

Enkele van de vele covers:

Nina Simone, Siouxie and the Banshees, UB40,  Diana Ross, Lou Rawls, Robert Wyatt, Jeff Buckley,  Katey Sagal

No Man’s Land – Eric Bogle (over de loopgraven in de eerste wereldoorlog)

De Slag aan de Somme

De oorlog in Noord-Frankrijk en Zuidwest-Vlaanderen kwam in 1914 al snel tot stilstand. Van Nieuwpoort tot aan Pfetterhouse lag de route van het front redelijk vast. Af en toe schoof het slechts marginaal heen en weer. De Duitsers aan de ene kant en de geallieerden, voornamelijk Fransen, Belgen en Britten aan de andere kant groeven zich in om het eigen terrein tegen elke prijs te verdedigen. Plaatsen als Verdun en Ieper, rivieren als de IJzer en de Somme staan in ons collectieve geheugen symbool voor de zinloosheid van oorlog. Vanuit de loopgraven vielen beide kampen elkaar regelmatig aan. Ten koste van duizenden slachtoffers werd dan enkele meters terreinwinst geboekt. Een winst die een paar dagen later vaak alweer teniet was gedaan.

Het lied No Man’s Land van Eric Bogle gaat over de soldaat William McBride die in 1916 op negentienjarige leeftijd op het slagveld van Noord-Frankrijk het leven laat. De kans is groot dat dit op 1 juli 1916 gebeurde, de eerste dag van de Slag aan de Somme.

Langs dit deel van het front waren het vooral de Britten die tegenover de Duitsers stonden. Door de omstandigheden elders aan het front werden de Britten halverwege 1916 gedwongen hier tot de aanval over te gaan. Bij Verdun dreigden de Fransen door een overmacht aan Duitse troepen te worden overlopen. Om daar de druk van de ketel te halen moesten de Britten hier een front openen om zo Duitsers bij Verdun vandaan te halen. Het idee was simpel. Een week lang zouden de Britten de stellingen van de Duitsers onafgebroken beschieten en tevens zouden op het moment van de aanval grote onderaardse explosieven tot ontploffing worden gebracht. Daarna zouden de Britten in alle rust over het niemandsland naar de Duitse loopgraven wandelen. De Duitsers zouden grote stukken terrein verliezen en tevens manschappen bij Verdun vandaan moeten halen.

De laatste week van juni is het dan zover. Dag en nacht bestookt de Britse artillerie de Duitse stellingen. Afgesloten van de rest van de wereld zitten de Duitse infanteristen in hun schuilplaatsen. Er komen geen bevoorradingen meer, de elektriciteit is uitgevallen en de apathie slaat toe. Bij sommigen loopt het bloed door het voortdurende knallen uit de oren. Bij anderen raken de darmen dusdanig van streek met obstipatie of diarree tot gevolg. Weer anderen worden bijna krankzinnig en lopen hysterisch-lachend door de loopgraven. Zij moeten worden vastgebonden of anderszins worden uitgeschakeld om grootschalige paniek te voorkomen. Er wordt menig vuistslag uitgedeeld om waanzinnig geworden soldaten tot rust te manen. Maar dat is niet het doel van de Britten. Die hopen dat de Duitsers massaal sneuvelen zodat de weerstand later minimaal is.

Op 1 juli stopt het gebulder van de artillerie. Op sommige plaatsen ontploffen al ondergrondse explosieven. Het laatste restje Duitse schuilplaats moet zo ook worden opgeblazen. Bij het zien van de metershoge zandfonteinen krijgen de Britse soldaten het bevel hun loopgraven te verlaten en rustig het niemandsland over te steken. Na een korte wandeling moeten dan de Duitse stellingen zonder noemenswaardige weerstand worden ingenomen. Maar na een tiental meter volgt de harde werkelijkheid. Gewekt door de stilte na de beschietingen, liggen de Duitsers klaar om de vijand te weerstaan. Vanuit de hoger geleden stellingen zijn de Britse soldaten makkelijke doelwitten. Niet langer dan een paar minuten is het echt doodstil geweest. Dan ratelt het geweervuur. Mitrailleurs maaien de rechtop lopende Britse soldaten één voor één neer. Vergeefs proberen sommigen dekking te zoeken. Een kogel in de richting van de meedogenloze vijand is zinloos. Die zit daar veilig in zijn kalkstenen schuilplaats. Soms nog met last van hun darmen, maar vastbesloten de Britten geen meter verder te laten komen. Ook de tweede en derde aanvalsgolf treffen hetzelfde lot. De enkeling die het niemandsland weet over te steken, stuit op het prikkeldraad dat vrijwel nergens afdoende is vernield door de dagenlange bombardementen. Aan het eind van de dag zijn er twintigduizend dode Britse soldaten te betreuren. Een groter bewijs van de zinloosheid lijkt er niet voorhanden. Nog nooit sneuvelden er zoveel Britten tegelijk in een veldslag, zelf niet een eeuw daarvoor bij Waterloo. Maar de Britse legerleiding is overtuigd van zijn gelijk en gaat nog drie maanden op dezelfde voet door.

Wie later dit jaar over de A1 naar Parijs rijdt, moet iets ten zuiden van Arras eens goed om zich heen kijken. Vlak voordat de snelweg de rivier de Somme oversteekt, zie je links en rechts van de weg de groene velden. Met wat geluk ook een enkele klaproos. Een vrediger landschap is haast niet denkbaar. Maar vlak daaronder ligt een enorm litteken. In een klein gebied tussen de steden Albert, Bapaume en Péronne vielen in 1916 in totaal meer dan een miljoen slachtoffers; 450.000 Duitsers, 420.000 Britten en 200.000 Fransen lieten hier het leven. De Slag aan de Somme zou voor altijd de zinloosheid van oorlogvoeren moeten weerspiegelen. Een kleine eeuw en miljoenen slachtoffers verder weten wij helaas beter.

PS.

Voor wie meer wil lezen over de gruwelijkheden tijdens een van de meest zinloze slachtpartijen in de krijgsgeschiedenis is de Library and Archives Canada een mooie ingang.

PPS.

Twee beroemdheden die in de Slag aan de Somme vochten hebben beiden op hun eigen manier die gruwelijkheden verwerkt. Tolkien schreef ‘In de Ban van de Ring’ en Hitler stopte met schilderen. De rest is geschiedenis.

PPPS.

Niet ver hiervandaan sneuvelde een jaar eerder de winnaar van de Tour de France 1909, Francois Faber.

Andere nummers over de Eerste Wereldoorlog 

(PS. Ik heb alles versies van het gedicht ‘In Flanders Field’ achterwege gelaten, ook als er muziek onder is gezet):

Eric Bogle – The Band Played Waltzing Matilda (Gallipoli) Met dank aan @Robstolze

Eric Bogle – As if he knows (Australisch oorlogspaard Banjo). Met dank aan @RJKoopmans

Dirk Witte – Het wijnglas  Met dank aan @riekb

Naast de uitvoering hierboven zijn er ook nog uitvoeringen van:

The Fureys, Dropkick Murphys, Liam Clancy en Moke

The Fields of Athenry – Paddy Reilly en vele anderen over ‘The Famine’

The Great Famine.

 

Voor we over ‘De Grote Honger’ beginnen laat ik eerst een ander lied horen. Het gaat over mijn favoriete stukje Ierland, De Burren. Wie de Burren van een afstand beziet, zal denken dat het een kaal en saai landschap is. Een kalkstenen woestijn, een maanlandschap. Wie de moeite neemt om de Burren van dichtbij te bekijken zal de term ‘Fertile Rock‘ begrijpen. Niet alleen omdat zich hier de meest bijzondere flora van Ierland bevindt. Soorten die nergens anders voorkomen. Door de kalk die al het water direct als een spons opslorpt, is het verleden overal zichtbaar. Waar elders in Ierland dikke pakketten veen oude bouwwerken zonder onderscheid overwoekeren, is in de Burren de historie in overvloed aanwezig. Niet alleen uit Keltische tijden maar ook recenter. Wanneer ik een van mijn mooiste wandelingen maak, over de ‘Green Road bovenlangs Fanore, begin ik altijd bij de ruïnes van Fermoyle. Een groepje huizen waarvan alleen nog een deel van de muren overeind staat en in het voorjaar de bloemen in de tuintjes nog uitbundig bloeien. Dit gehucht is tijdens de hongersnood halverwege de 19^e eeuw verlaten.

Aan het begin van de 19^e eeuw was Ierland een ‘achterlijke’ kolonie van Engeland. Landheren uit Londen hadden het hier voor het zeggen. Met aan het hoofd Sir* Charles Trevelyan. De Ieren verbouwden aardappels en staken turf. Met een net gevulde maag en een brandende kachel probeerden zij te overleven terwijl de heren te paard hun belastingen kwamen innen. Meer zat er voor de gewone Ier niet in. Daar kwam dan ook nog eens bij dat de hoge heren protestants waren en de arme Ieren bijna allemaal katholiek. Als af en toe de aardappeloogst mislukte was er vaak sprake van nog meer honger. Maar in de jaren ’40 van de 19^e eeuw ging het echt mis. In 1845 mislukte de aardappeloogst voor het eerst door de Aardappelziekte die in grote delen van Europa huishield. Hoe vochtiger het klimaat, hoe dramatischer het gevolg. Zeker voor een land als Ierland, waar men bijna alleen maar aardappelen verbouwde was dit rampzalig. Zeker toen een jaar later de ziekte weer toesloeg en er weer geen aardappels gerooid konden worden. Toen in 1847 de ziekte een jaar oversloeg, was de oogst door het geringe zaaigoed ook niet uitbundig. En toen de volgende jaren de oogsten weer mislukten was de ramp compleet. Veel Ieren stierven zoals wij dat vandaag uit Afrika kennen.

De politiek van het moederland is hierbij trouwens versterkend geweest. Allereerst werden de meeste Ieren, die door de mislukte aardappeloogst geen belastingen meer konden betalen zonder mededogen uit hun huizen gezet. De armsten stierven uitgemergeld aan de rand van de weg. Niet ver van wat ooit hun thuis was. De iets sterkeren met misschien een paar centen op zak, ontvluchtten hun eiland. Naar Liverpool en Londen, maar vooral naar het beloofde land, Amerika. In Boston wonen nog steeds meer Ieren dan in Dublin.

Vanuit Engeland vond men dat er niet zomaar voedselhulp gegeven kon worden. Daar moest wel iets voor worden gedaan. Er werden allerlei publieke werken, ‘relief works’, aangelegd door de hongerige Ieren. Deze vaak niet afgemaakte wegen en muurtjes zijn in een gebied als de Burren nog in overvloed te vinden. In ruil daarvoor kregen de arbeiders dan bijvoorbeeld maïs. Dit  voedsel werd per schip vanuit Amerika aangevoerd. Maar het werd alleen verstrekt als de arbeiders genoeg hadden verdiend om het te kunnen kopen. De hongerigsten en allerzwaksten vielen letterlijk buiten de boot. Het lied gaat over Michael, zo’n hongerige en wanhopige Ier. Bij de diefstal van een handvol maïs werd hij betrapt en veroordeeld tot verbanning naar de strafkolonie** Australië. Zijn lief en kind achterlatend. Waarschijnlijk stervend van de honger. En daarna werd het heel stil op de ‘The Fields of Athenry.’

Bij de volkstelling van 1851 bleken er bijna twee miljoen Ieren minder in Ierland waren dan tien jaar eerder. Geschat wordt dat een miljoen de hongerdood is gestorven en dat de rest is geëmigreerd. Na 1851 zette die emigratie trouwens onverminderd voort. In het begin van de twintigste eeuw waren er nog maar drie miljoen Ieren. Toen de Keltische Tijger begon te brullen en er eindelijk weer een bevolkingsgroei was te zien in Ierland, kwam het bevolkingscijfer nog niet op het niveau van 1841. Nu ook in Ierland de crisis heeft toegeslagen is de kans klein dat de zesenhalf miljoen inwoners van toen ooit weer gehaald wordt.

Aan het eind van de wandeling loop ik iets buiten Lisdoonvarna langs een vrij groot gebouw. Dichterbij gekomen lees ik dat het een school is geweest. Gezien het aantal lokalen veel te groot voor het aantal kinderen dat vandaag de dag hier in de buurt rondloopt. Op het immense schoolplein zijn de echo’s van de kinderstemmen al lange tijd uitgedoofd.

 

* Zijn verheffing in de adelstand had Trevelyan te danken aan zijn ‘goede’ aanpak van de honger in Ierland.

** Over Australië als strafkolonie is ook het een en ander te vertellen. Dat valt buiten de context van het verhaal van deze week. Misschien dat ik een volgende keer de muziek die daarbij hoort koppel aan deze geschiedenis.

 

Andere nummers die direct of indirect met de ‘Famine’ te maken hebben.

Kilkelly – Robbie O’Connell & Mick Moloney (dank: @Dalvoorde, @RinaRosier & @HilkeTol)

Old Skibbereen – Wolftones (dank @Hilketol)

Thousands are Sailing – The Pogues (dank @HilkeTol)

Famine – Sinead O’Connor (dank @fzwaan & @RinaRosier)

Naast de uitvoering hierboven zijn er ook nog uitvoeringen van:

The Dubliners, The Dropkick Murphys, Daniel O’Donnell, ‘Volkslied’ van de Ierse Rugbyers e.v.a.

Muziek & Geschiedenis: Klein Orkest – Over de Muur (1984)

Over de Muur

In het voorjaar van 1985 stond ik tijdens een excursie Fysische Geografie iets buiten het dorpje Duderstadt aan de Duits-Duitse grens. Naast de geografie van de Harz en haar voorland besteedden wij ook aandacht aan de Sociale Geografie van dit stukje Duitsland. Er waren weinig plekken in het voormalige West-Duitsland waar de openbare weg zo dicht langs deze zogenoemde Inner-Deutsche Grenze liep. Wij keken uit op kilometers prikkeldraad, een brede strook niemandsland, om de paar honderd meter een wachttoren en een onbereikbaar Oost-Duitsland. Toen ik later een verslag schreef over dit deel van de excursie had ik het over de Immer-Deutsche Grenze. Vrijwel iedereen ging er toen nog van uit dat de BRD en de DDR voor altijd gescheiden zouden blijven. Voor de oorzaak moeten we terug naar 1945.

De Tweede Wereldoorlog is net voorbij. Duitsland als verliezer wordt opgedeeld in vier zones. De vier overwinnaars, de Sovjet-Unie, de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Frankrijk krijgen elk zeggenschap over een zone. Daarnaast wordt ook Berlijn in vier van zulke zones verdeeld. Bijzonder in deze is dat Berlijn midden in de zone van de Sovjet-Unie ligt. In 1949 vormen de drie westelijke zones samen de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) met Bonn als hoofdstad. De zone van de Sovjet-Unie gaat verder als de Duitse Democratische Republiek (DDR) met Oost-Berlijn als hoofdstad. Deze tweedeling was hoofdzakelijk het gevolg van de toen heersende Koude Oorlog tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten. Hier kom ik later vast nog op terug bij een ander liedje. In 1961 wordt de tweedeling nog scherper als de Sovjet-Unie dwars door Berlijn een muur bouwt. Tot die tijd kon met redelijk makkelijk van Oost naar West (en omgekeerd). Deze muur en ook het hek tussen Oost-en West-Duitsland wordt gebouwd om de leegloop vanuit Oost-Duitsland en dan met name van de geschoolde mensen een halt toe te roepen. In de nacht van 12 op 13 augustus werd de muur gebouwd en alleen via streng bewaakte ‘checkpoints’ kan met nog van West naar Oost (en weer terug). Vanuit Oost-Duits oogpunt wordt trouwens gesproken van een antifascistische beschermmuur. Om spionage, infiltratie, sabotage en smokkel vanuit het verderfelijke Westen tegen te gaan. De Oost-Duitse grenswachten krijgen het bevel om op iedereen te schieten die de Muur wil oversteken om naar het Westen te vluchten. Veel ontsnappingspogingen lukken, maar er vallen ook ruim 200 doden. In de jaren erna groeit de Muur uit tot HET symbool van de Koude Oorlog. Zo staat John F. Kennedy op 23 juni 1963 op een houten platform en roept naar alle inwoners van Berlijn, “Ich bin ein Berliner”* Op 12 juni 1987 doet Ronald Reagan dit nog eens dunnetjes over. Hij roept zijn Sovjet-collega op om de Muur tussen Oost en West neer te halen. Op dat moment is het lied van het Klein Orkest drie jaar oud en nog steeds superactueel. Ondanks de oproep van Reagan en de Perestrojka van Gorbatsov verwacht niemand dat de actualiteit van dit lied snel zal veranderen. Maar in 1989 gaat het hard. Eerst ontstaan er gaten in het IJzeren Gordijn in Hongarije en Tsjechoslowakije. Duizenden Oost-Duitsers gaan op een permanente vakantie naar West-Duitsland. De druk op de eigen grens wordt onhoudbaar. Op 9 november is het dan zover. De eerste gaten worden in het beton gehakt en binnen een dag is de Berlijnse Muur gevallen. Een volksfeest barst los en na bijna 40 jaar sluiten familieleden elkaar weer in de armen. Binnen een jaar is Duitsland weer verenigd en van de Muur zijn nog maar een paar kleine stukken zichtbaar. In vele laden liggen waarschijnlijk stukjes gekleurd beton te verstoffen.

Ik heb dit allemaal niet van dichtbij meegemaakt. Op reis door Zuid-Amerika zag ik wel steeds meer Duitse rugzaktoeristen opgewonden met het thuisfront bellen en een vervroegde vlucht terug naar Duitsland boeken. Hoewel ik het erg jammer vond om dit stukje wereldgeschiedenis te moeten missen, heb ik ook een beetje historie meegemaakt. Op 14 december 1989 waren er in Chili voor het eerst weer vrije verkiezingen. Ik heb toen in Santiago de Chili midden in de mensenmassa die de herstelde democratie verwelkomde en het afscheid van Pinochet vierde, een waar volksfeest meegemaakt.

Ik vind het bijzonder dat het lied van het Klein Orkest nog steeds zo populair is. ‘Over de Muur’ stond in 2011 op 83 in de Top 2000. Voor iedereen onder de 25 jaar die zich afvraagt waar dit lied over gaat daarom bovenstaand verhaal.

• Taaltechnisch klopt dit niet. Eigenlijk had hij moeten zeggen, “Ich bin Berliner.” Nu zei hij eigenlijk dat hij een Berliner bol was. In 1987 ging dan ook het grapje rond dat Reagan bij zijn bezoek aan Duitsland in Hamburg zou roepen, “Ich bin ein Hamburger.”
• PS. Ik ben er via o.a. Twitter op gewezen dat Duitse taalkundigen het gebruik van ‘Ein’ niet afwijzen en de uitspraak van Kennedy dus niet als fout bestempelen.

Andere songs:

Ik beperk mij hier tot songs over Berlijn en de Muur. Songs over de Koude Oorlog komen misschien bij een volgende #MGTweet aan de orde. Ik heb de inzenders wel beloond met bonuspunten. PS. The Wall van Pink Floyd heeft ook niets met de Berlijnse Muur te maken. Pas in 1989 werd de symboliek van het lied gecombineerd met de symboliek van dat moment.

Lou Reed – Berlin  (dank aan: @AdvanderZee)

The Heavenly States – Berlin Wall (dank aan @anna21mei)

S.U.C.M.E – Berlin Wall  (dank aan @anna21mei)

Fischer Z – Berlin

Elton John – Nikita  (dank aan @RinaRosier en @polderdom)

Udo Lindenberg – Mädchen aus Ost-Berlin  (dank aan @daisyfeetje)

Muziek & Geschiedenis: We were all wounded at Wounded Knee – Redbone (1973)

Van Columbus tot Wounded Knee

Om in 1973 uit te komen doe ik eerst een grote stap terug in de tijd. In 1550 was Amerika iets langer dan een halve eeuw door de Europeanen ontdekt. Columbus idee dat hij in Indië was, leidde tot de naamsverwarring van de bewoners van Amerika. Amerikanen werden zo Indianen. Om de rijkdommen uit de bodem in Amerika te halen was veel arbeid nodig. In eerste instantie gebruikten de Spanjaarden hiervoor Indianen. Tot het Dispuut van Valladolid in 1550. Hier stonden de priesters Bartolomé de las Casas en Juan Ginés de Sepúlveda tegenover elkaar. De eerste vond dat de Indianen een ziel hadden en daardoor niet als slaaf mochten worden gebruikt. Hij slaagde erin de aanwezigen te overtuigen dat de ‘Indios Bravos’ voortaan als mensen moesten worden beschouwd. Bijkomend voordeel voor de las Casas was dat de Indianen niet goed bestand waren tegen de harde omstandigheden en dus vaak ongeschikt waren voor de verschillende werkzaamheden. Dit maakte de weg vrij voor de slavenhandel uit Afrika. Pogingen van de las Casa om ook de Afrikanen als mensen te betitelen mislukten. De rest is wat dat betreft geschiedenis.

Het feit dat vanaf 1550 Indianen als mensen werden gezien, wilde nog niet zeggen dat zij gelijkwaardig werden behandeld. Er werd weinig aandacht aan hun welzijn besteedt, hun land werd zonder mededogen ingepikt. Door oorlog en vooral door ziekte was rond 1600 75% van de oorspronkelijke Indiaanse bevolking gestorven. In de daaropvolgende eeuwen veroverden de Europeanen fysiek steeds meer gebieden waar ook de Indianen woonden. In Noord-Amerika kwamen de Indianen vooral in conflict met de Fransen, Nederlanders en Engelsen. Zij kregen hier voet aan de grond door middel van de verdeel en heers tactiek. Zij sloten handelsverdragen met Indianen die zich rond de bruggenhoofden bevonden. Langzaam maar zeker werd op deze manier het achterland en uiteindelijk heel Noord-Amerika veroverd. De Indianen verzetten zich, maar de strijd was ongelijk. Wat restte was slechts enkele reservaten voor de verschillende Indianenstammen.

Het laatste gewapende conflict tussen de Amerikanen van Europese herkomst en de Indianen was in 1890 bij het Pine Ridge-reservaat. Vanwege de erbarmelijke omstandigheden in het reservaat, raakten de Lakota-Indianen in de ban van een mystieke stroming die de uitroeiing van de blanken voorspelde. Gekleed in hemden die immuun waren voor kogels zouden de Indianen de blanken eindelijk kunnen verslaan. Deze hemmden zouden immuun worden tijdens een zogenaamde ‘geestesdans’. Hiertoe werd ook de beroemde Sioux*-leider Sitting Bull uitgenodigd. Voordat deze zich echter bij de Indianen in het Pine Ridge-reservaat had kunnen voegen werd hij al aangehouden. Bij de schermutselingen rond zijn arrestatie stierf Sitting Bull, samen met nog enkele stamgenoten en leden van de Indiaanse politie die hem kwam arresteren.

Daarna besloot het Amerikaanse leger in te grijpen. Het Zevende Cavalerie regiment werd ingezet om de Indianen rond deze sekte, die hun reservaat waren ontvlucht, te arresteren. Toen deze indianen in de buurt van Wounded Knee Creek werden gearresteerd, ging het helemaal mis. Door allerlei misverstanden, waaronder een ‘dove**’ Indiaan, vielen over en weer schoten. De soldaten begonnen van dichtbij te vuren, waaronder met een soort van mitrailleur. De Indianen hadden alleen enkele messen en knuppels en hun kogelvrije hemden. Deze werkten helaas niet en uiteindelijk vonden meer dan 200 Indianen, waaronder veel vrouwen en kinderen de dood. De militairen werden nadien ook nog beloond met een medaille vanwege getoonde moed tijdens dit ‘Bloedband van Wounded Knee.

In de jaren zestig van de vorige eeuw kwam het bewustzijn van de zogenoemde Native-Americans in een nieuwe fase. Daartoe werd onder andere het AIM, het American Indian Movement opgericht. Een van de oprichters was de Lakota-Indiaan Russell Means. In 1973 brachten zij Wounded Knee weer in het centrum van het nieuws. Uit protest tegen de corrupte leider Richard Wilson van het reservaat, bezetten zij op 27 februari Wounded Knee. Op de achtergrond speelde een veel grotere onvrede. De bij de Lakota-Indianen heilige Black Hills dreigden door de Amerikanen te worden afgegraven op zoek naar edelmetalen. Andere mijnbouwactiviteiten zorgden voor verontreinigd drinkwater in het reservaat. Men wilde dus niet alleen het aftreden van de corrupte leider, maar ook gesprekken met de Amerikaanse regering over de misstanden. De regering reageerde direct met een omsingeling van het dorp door de FBI en het leger. Toen na een paar dagen de omsingeling voor korte tijd werd opgeheven, stroomden allerlei sympathisanten vanuit het hele land Wounded Knee binnen. Men riep een onafhankelijke staat uit, wenste alleen nog maar te onderhandelen met de Amerikaanse minister van Buitenlandse zaken en trok zelfs bij de Verenigde Naties aan de bel.

Over en weer vonden de volgende maanden allerlei schermutselingen plaats. Sommige bronnen spraken zelfs van sluipschutters die vanuit helikopters op de Indianen schoten. Aan beide zijden vielen regelmatig slachtoffers en er waren zelfs drie doden te betreuren. Uiteindelijk werd op 5 mei begonnen met de ontwapening van de ‘bezetters’ van Wounded Knee. De regering nam de controle weer over en Richard Wilson bleef zitten. De maanden daarop werden veel tegenstanders hem onder onopgehelderde omstandigheden vermoord. Hoewel de landelijke sympathie voor de Indiaanse zaak door de gebeurtenissen rond Wounded Knee sterk was vergroot, werd de situatie in het reservaat er voor de Lakota-Indianen niet beter op.

 

Andere nummers (Ik heb mij beperkt tot songs direct gerelateerd aan Wounded Knee)

The Richard Davis Trio – Song For Wounded Knee (met dank aan @Deerszet)

http://www.youtube.com/watch?v=Ior5-Djkxwc

Gila – Bury my heart at Wounded Knee (Met dank aan @RinaRosier)

http://www.youtube.com/watch?v=99HiMY4sA4A

Buffy Sainte Marie – Bury my heart at Wounded Knee (met dank aan @BerdtvR, @polderdom)

http://www.youtube.com/watch?v=eTmvrHoyMZ8

Walela – Bury my heart at Wounded Knee (met dank aan @meemeijer)

http://www.youtube.com/watch?v=Ti_KlcV8VXI

Nik Kershaw – Wounded Knee (met dank aan @meemeijer, @pletspulp)

http://www.youtube.com/watch?v=6GWK_WRGJW8

Hard Ride – Wounded Knee (met dank aan @meemeijer)

http://www.youtube.com/watch?v=3K8oKkm83_U

Johnny Cash – Big Foot  (met dank aan @MvdBelt, @polderdom)

http://www.youtube.com/watch?v=9u7uCp0i3zo

 

* Sioux is een verzamelnaam voor de Lakota-, Nakota- en Dakota-Indianen.

** Deze Indiaan werd als doof bestempeld omdat hij geen Engels sprak en begreep.

Muziek & Geschiedenis: Sketches of Spain – The Nits

De Spaanse Burgeroorlog

De wortels voor de Spaanse Burgeroorlog liggen in 1923. In dat jaar pleegde Miguel Primo de Rivera een coup. De koning van Spanje, Alfons XIII, bleef als een soort marionet op zijn plaats en het land kreeg een eenpartijenstelsel op fascistische grondslag. De koning noemde Primo de Rivera bij een staatsbezoek aan Italië ooit trots ‘mijn Mussolini’. In 1930 werd de kritiek op Primo de Rivera zo groot dat hij aftrad en naar Frankrijk vluchtte. Een collega-generaal nam zijn functie kort over, maar er kwamen toch weer verkiezingen. Bij de gemeenteraadsverkiezing van 1931 wonnen de republikeinen en socialisten de verkiezingen. Half Spanje ging de straat op en eiste het aftreden van de koning, die zij beschouwden als een collaborateur. Zonder troonsafstand te doen, verliet hij kort daarna Spanje en op 14 april 1931 werd de Tweede Spaanse Republiek uitgeroepen.

In de jaren daarna werden de tegenstellingen tussen links en rechts in de Spaanse politiek steeds scherper. De republikeinen en socialisten vormden uiteindelijk de linkse alliantie ‘Frente Popular’ (Volksfront). Aan de andere kant van het politieke spectrum was het vooral het rechtse blok van de CEDA, het ‘nationale contrarevolutionaire front’, gesteund door de Rooms-Katholieke kerk. Afwisselend wonnen beide partijen de verschillende verkiezingen. Vooral links bestond uit verschillende milities. Veel van die milities gebruikten geweld tegen met name de Rooms Katholieke kerk. Dit was met name het leger een doorn in het oog. Op 17 juli 1936 besloten enkele officieren tot een coup, hierbij gesteund door het Spaanse leger in Marokko dat onder leiding stond van Francisco Franco.

Als snel veroverden de rechtse nationalisten grote delen van Spanje. Simpel gezegd was het platteland voor rechts en waren de steden voor links. Na een goede week strijd was het zuiden, westen en noorden van Spanje, met uitzondering van het Baskenland voor de nationalisten en heersten de linkse republikeinen in Catalonië en een gebied grofweg tussen Madrid en Valencia. De nationalisten krijgen in de loop van 1936 steun van Duitsland en Italië, de republikeinen krijgen hulp van de Sovjet-Unie en de zogenaamde Internationale Brigades. Hierin vochten bekende wereldburgers als de Nederlandse schrijver Jef Last, maar ook George Orwell en Ernest Hemmingway. De grootmachten Frankrijk, Groot-Brittannië en de VS hielden zich afzijdig.

Na de eerste schrik, probeerden de republikeinen terrein terug te veroveren. Zoals bij Zaragoza. In de heuvels rond deze stad uit het lied van de Nits, ontstond een loopgravenoorlog waarin lange tijd weinig beweging zat. Dit schrijft George Orwell in ‘Saluut aan Catalonië’ als hij enige tijd aan het front in de buurt van Zaragoza verblijft.

Ik moet trouwens zeggen dat ik de hele tijd dat ik in Spanje was, erg weinig echt vechten heb meegemaakt. Al die tijd gebeurde er niets, nooit gebeurde er iets. Hoe ter wereld kon men een oorlog winnen met zo’n leger?

De daaropvolgende jaren bleven de invloedssferen redelijk stabiel, al golfden de frontlinies soms op en neer. Beide partijen maakten zich in hun gebieden schuldig aan slachtpartijen onder hun tegenstanders. Met name de Republikeinen gingen hier nietsontziend te werk. Het uitroeien van de katholieke kerk werd een formeel doel van de oorlog. Vele geestelijken, maar ook burgers van betere komaf werden zonder proces geëxecuteerd en kerken en kloosters werden platgebrand. Berucht is het bloedbad van Paracuellos Aan de andere kant werd natuurlijk vooral Guernica beroemd.

In de status quo kwam pas verandering na het Verdrag van München. Stalin zag zich steeds meer bedreigd door het oprukkende Duitsland en trok zich terug uit Spanje. Dit betekende het einde van de republikeinen. Zonder de steun van de Sovjet-Unie raakten zij danig verzwakt. Langzaam maar zeker veroverden de nationalisten steeds meer terrein. Op dit kaartje is de situatie van november 1938 te zien. Daarna ging het snel. In januari 1939 viel na zware gevechten Barcelona. In maart was Madrid aan de beurt en een paar weken later claimden de nationalisten de overwinning. De grote afrekening van nationalistische kant kon beginnen. Duizenden republikeinen werden in de daarop volgende jaren vermoord. Een groot aantal ontvluchtte Spanje en nog steeds zijn er meer dan honderdduizend Spanjaarden vermist. De grote leider is Generalissimo Franco.

Franco maakte van Spanje een monarchie zonder Koning. Daarom kon na zijn dood in 1975 de kleinzoon van Alfons XIII, Juan Carlos dan ook redelijk eenvoudig de troon bestijgen. Met als enige nawee de poging van Antonio Tejero om in 1981 het leger terug aan de macht te brengen.

Andere songs:

The Manic Street Preachers – If you tolerate this your children will be next (Met dank aan @Pletspulp, @Ereszet, @Hilketol)

The Clash – Spanish Bombs (Met dank aan @Pletspulp, @leonoreschrijft, @ereszet, @MvdBelt, @Hilketol)

Het album Spain in my Heart met liedjes uit de Spaanse Burgeroorlog (Met dank aan @Fzwaan, @Hilketol)

Phil Ochs – Spanish Civil War Song (met dank aan @Anna21mei)

PS. Hoewel de titel van dit lied lijkt afgeleid van het gelijknamige lied van Miles Davis, heb ik daar geen duidelijke link met de Spaanse Burgeroorlog kunnen ontdekken. Sketches of Spain van Miles Davis is gebasseerd op Concierto de Aranjuez, een concerto voor gitaar en orkest, gecomponeerd door Joaquin Rodrigo in 1939. Hij zal beïnvloed zijn door de Spaanse Burgeroorlog, maar de meeste aspecten in dit stuk zijn van persoonlijke aard.

Muziek&Geschiedenis – Sunday Bloody Sunday – U2

Dit lied gaat over een kantelpunt in wat eufemistisch ‘The Troubles’ worden genoemd. Om dit uit te leggen gaan we terug in de tijd. Eeuwenlang was het katholieke Ierland eigenlijk een soort kolonie van het protestantse Engeland. Daarnaast vestigden zich in de 17^e eeuw vooral in het noorden van Ierland veel immigranten uit met name Schotland. Dit religieuze verschil leidde in de 17^e en 18^e eeuw al tot enkele bloedige conflicten. Zoals de Battle of the Boyne op 12 juli 1690. De katholieke Jacobus werd daar verslagen door ‘onze’ Willem III van Oranje. Elk jaar is 12 juli dan ook het startsein van de protestantse Oranjemarsen in Noord-Ierland.

Vanaf 1800 was Ierland zelfs officieel onderdeel van het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland. Het streven naar zelfbestuur, Home-Rule werd steeds in Londen tegengehouden. Na enkele kleinere opstanden leidde dit in 1916 tot de zogenaamde Paas-opstand. Deze werd neergeslagen, haar leiders werden geëxecuteerd. De opstand bleek wel de opmaat voor de onafhankelijkheid. In 1921 werd Ierland in tweeën verdeeld. Noord-Ierland en Zuid-Ierland bleven formeel onderdeel van het Verenigd-Koninkrijk, maar informeel was het Zuiden onafhankelijk. Een onafhankelijkheid die in 1949 officieel werd bekrachtigd. Noord-Ierland (Ulster) bleef echter onderdeel van het Verenigd Koninkrijk. Is de bevolking van Ierland bijna geheel katholiek, in Ulster is de verhouding tussen katholieken en protestanten 75-25. Toch zijn het hier de protestanten die het voor het zeggen hebben.

Tot halverwege de jaren zestig bleef het relatief rustig op het in tweeën gedeelde eiland. Het begin van ‘The Troubles’ in Noord-Ierland wordt meestal in 1966 of 1968 gelegd. De katholieke meerderheid van Ulster hield enkele vreedzame marsen tegen de bovengenoemde ongelijkheid. Provocatie van de protestanten onder leiding van Dominee Paisley leidde steeds meer tot sektarisch geweld. Met aan de ene kant de loyalisten van vooral de protestantse UVF en aan de andere kant de nationalisten van vooral de katholieke IRA. De gewelddadigheden liepen definitief uit de hand op 30 januari 1972.

Die zondag organiseerde de protestant Ivan Cooper in Derry een ‘Civil Rights March’. De mars, door de Britten verboden, was een protest tegen de ongelijkheid in opsluiting van voornamelijk katholieken in Noord-Ierland. In die periode waren ongeveer 2000 mensen gevangen gezet. Bijna 1900 van hen waren katholiek en een kleine 100 slechts protestant. Dit was zeker geen afspiegeling van de onrusten in Ulster. De mars had als doel Guildhall, het stadhuis van Derry. Dankzij allerlei barricaden wist het leger de demonstranten een andere kant op te sturen. Toen enkele jongeren uitbraken om toch richting Guildhall te gaan, begonnen allerlei geruchten zich te verspreiden. Zo zouden er IRA sluipschutters actief zijn. Vanaf dat moment begonnen Britse soldaten in de wijk Bogside op ongewapende betogers te schieten. Uiteindelijk vielen er 14 doden (13 op de dag zelf, een 14^e een paar maanden later), waarvan er 5 in de rug bleken geschoten. Deze gebeurtenis wordt daarom ook wel ‘Bogside Massacre’ genoemd. De zoektocht naar gerechtigheid verliep daarna moeizaam. In een eerste rapport werden de militairen vrijgesproken van moord op de 14 ongewapende betogers. Pas in 2010, na aanleiding van een volgende rapport bood premier Cameron zijn excuses aan. Volgens de voorzitter van dit laatste onderzoek, Lord Saville, was de dood van de veertien betogers “onrechtvaardig en onverdedigbaar”. Het onderzoek is het duurste en langste in de Britse justitiële geschiedenis. De ex-militairen wacht mogelijk vervolging door de Britse justitie.

In 1983 kwam de Ierse band U2 met zijn protest tegen deze gebeurtenis. Het zou nog tot 1998 duren voordat The Troubles officieel ten einde kwamen. Dit gebeurde dankzij het Goede-Vrijdag-akkoord. Een afsplitsing van de IRA, de Real-IRA probeerde nog zand in de vredesmachine te gooien. Met name de bomaanslag in Omagh op 15 augustus 1998 leek het vredesproces weer terug naar de jaren ’70 te gooien. In de opname van Sunday Bloody Sunday die hier te horen is, worden aan het slot de namen van de slachtoffers van Omagh één voor één opgenoemd. Na 1999 nam het geweld gelukkig sterk af en het Goede Vrijdag-akkoord wordt dan ook gezien als het eind van The Troubles.

 

And the battle’s just begun

There’s many lost, but tell me who has won?
The trenches dug within our hearts
And mothers, children, brothers, sisters
Torn apart!

Sunday, bloody Sunday.
Sunday, bloody Sunday.

PS.

Een paar cijfers van The Troubles

Aantal slachtoffers 1966-1999: 3636

Hiervoor verantwoordelijk:

Nationalisten: 2139

Hiervan IRA: 1771

Loyalisten: 1050

Hiervan UVF: 534

Britse leger e.a.: 367

Onbekend: 80

Andere songs over Bloody Sunday en The Troubles:

John Lennon & Yoko Ono – Sunday Bloody Sunday mede dankzij: @rutno @anna21mei @polderdom @mvdbelt @ejpol @natasjakel @fzwaan @hilketol @daisyfeetje

Christy Moore – Minds Locked Shut  mede dankzij: @pletspulp

The Wolfe Tones – Sunday Bloody Sunday   mede dankzij: @hilketol

Roy Harper – All Ireland  mede dankzij: @hilketol

John Lennon & Yoko Ono – The Luck of the Irish  mede dankzij: @daisyfeetje

Paul McCartney – Give Ireland back to the Irish  mede dankzij: @fzwaan @hilketol @natasjakel

 

Muziek&Geschiedenis: Kristallnaach – BAP

Een Amerikaanse ooggetuige:

“Nadat ze woningen hadden vernield en de meeste bezittingen op straat hadden gesmeten, gooiden de onverzadigbare sadisten een aantal doodsbange bewoners in een klein riviertje dat door de dierentuin stroomt en bevalen de geschokte toeschouwers om hen te bespuwen, met modder te besmeuren en te bespotten.”

De gebeurtenis:

In ‘Mein Kampf’ stond het al geschreven. En toen Hitler in 1933 aan de macht kwam werd de vrijheid van de 600.000 zielen tellende Joodse bevolking steeds meer ingeperkt. Overal verschenen borden met ‘Joden niet welkom’ en ‘Koop niet bij Joden’. De Joden in Duitsland werden uit ambtelijke functies gezet en mochten niet meer aan de universiteiten studeren. Met de Neurenberger Wetten uit 1935 verloren de Joden ook hun burgerrechten. Steeds meer Joden probeerden Duitsland te ontvluchten. In 1938 waren er 150.000 naar het buitenland gevlucht. Die landen werden echter met het toenemen van de vluchtelingenstroom steeds terughoudender. Steeds vaker werd de toegang botweg geweigerd.

De volgende stap was het opzetten van de bevolking tegen de Joodse medeburger. De aanleiding werd begin november 1938 gevonden. De ‘moord’ op de Duitse diplomaat Vom Rath in de Duitse ambassade in Parijs. Door de Poolse Jood Herschel Grynzpan. Zijn ouders, die al tientallen jaren in Duitsland woonden, waren samen met duizenden anderen naar Polen teruggestuurd. Polen liet echter niet iedereen toe en aan de grens speelden zich mensonterende toestanden af. Herschel, die in Parijs woonde, hoorde hiervan en wilde protesteren bij de Duitse ambassade in die stad. Uit frustratie heeft hij toen Vom Rath neergeschoten. Volgens sommige bronnen had hij eigenlijk de ambassadeur zelf willen treffen.

De diplomaat raakte zwaargewond maar overleed alsnog twee dagen later. Deze 9^e november was de dag dat veel Duitsers de mislukte Bierkellerputch van Hitler uit 1923 herdachten. Er werd door de politie gewaarschuwd voor onregelmatigheden door dronken, boze burgers die zich wilden wreken voor de moord op Vom Rath. Goebbels maakte dankbaar gebruik van dit nieuws en instrueerde de SA om overal de bevolking zoveel mogelijk aan te moedigen. Wat een spontane volksopstand leek, bleek later een zorgvuldig geregisseerde pogrom. DE politie, de SS en de Gestapo hielden zich afzijdig en overal werden Joodse bezittingen vernield.

In een telex schrijft Heydrich dat ‘synagogen in brand gestoken mogen worden als er geen gevaar bestaat dat het vuur overslaat naar de omliggende huizen’ en ‘dat winkels en woningen van Joden mogen worden vernietigd, maar niet geplunderd’. De bezittingen moesten namelijk in handen van de Duitse overheid terecht komen. Gedurende Kristallnacht werden tenminste 7.500 winkels, 29 warenhuizen en 171 woningen verwoest, 191 synagogen verbrand en nog eens 76 synagogen op een andere manier vernield. Tevens werden Joodse gemeenschapscentra, dodenkapellen, begraafplaatsen en vergelijkbare gebouwen in brand gestoken. Ook werd de Joodse bevolking niet met rust gelaten. Er vielen tientallen doden en honderden zwaargewonden. Tevens slaagde Hitler erin de Duitse bevolking te doen geloven dat de Joden zelf verantwoordelijk waren voor de vernielingen. De schadevergoedingen werden dan ook door het heffen van extra belastingen door de Joodse bevolking zelf betaald. Vanwege het vele glas van met name de gebroken winkelruiten kreeg de gebeurtenis de eufemistische naam ‘Kristallnacht,’ een titel die bij veel Joden nog steeds kwaad bloed zet. Andere benamingen zijn; Reichspogromnacht en Novemberpogrome 1938.

Hitler en Goebels wilden de buitenwereld doen geloven dat ‘alle’ burgers aan deze pogrom hadden meegedaan. Een enkeling keek echter huilend door de kieren van zijn gordijnen toe hoe het land van Goethe en Schiller steeds verder naar de afgrond rolde. Een grote groep deed gretig mee en de overgrote meerderheid zweeg. En bleef nog zeven lange jaren zwijgen.

Voor de trein van de geschiedenis is de Kristalnacht een belangrijk station dat uiteindelijk leidde tot de Shoah, de poging van Hitler om het hele Joodse volk uit te roeien. Een paar jaar later, toen de Tweede Wereldoorlog in volle hevigheid was losgebarsten, besloot Hitler tijdens de Wannsee-conferentie tot de Endlösung. Niet veel later branden overal de vuren. Miljoenen Joden zouden dit niet overleven.

Het lied

In 1983 werd het lied “Kristallnaach’ een hit voor de Duitse Rockband BAP. Deze groep uit Keulen zong het lied in het lokale dialect. Daardoor werd het lied ook goed verstaanbaar voor de echte Limburger. Het lied gaat natuurlijk over de hierboven genoemde gebeurtenis. In Duitsland kan en mag men begin jaren ’80 kritisch naar de eigen geschiedenis uit die periode kijken. Voor het eerst zonder het label ‘Dader’ erbij te hoeven plakken.

Er is nog een reden waarom het lied in de jaren ’80 zo aanslaat. In deze periode steekt overal in Europa de vreemdelingenhaat weer de kop op. Waren het in de jaren ’30 in Duitsland de Joden, nu zijn het in veel landen de buitenlandse gastarbeiders, die ‘onze’ banen afpakken. En eigenlijk zou dit lied ook prima vandaag de dag nogmaals uitgebracht mogen worden*. Als waarschuwing tegen de rechtse populisten die de burger bang maken voor de ‘verderfelijke’ Islam. Is het toeval dat al deze ‘Eigen Volk-eerst’-sentimenten een voedingsbodem vinden in perioden van economische crisis?

Die waarschuwing valt het best te lezen in de laatste alinea van het lied. Hieronder in een vertaling van Martin Kesseler, omdat ik, en velen met mij, het Keuls niet goed machtig ben.

Daar, waar Darwin overal bij gehaald wordt,

Of nu mensen verdreven of gemarteld worden

Daar, waar achter macht geld staat

Waar sterk zijn alles is

Waar ‚je koest houden’ ‚ en ‚in de houding staan’ de norm is

Waar je zelfs het volkslied op een kammetje kunt blazen

Waar mensen gedreven door barbaarse hebzucht …

‚Hosanna’ en ‚kruizig Hem’ roepen..

Zodra zij ergens voordeel zien

…Daar is het dagelijks Kristallnacht

Andere muziekstukken over dezelfde geschiedenis:

Michael Tippett – A Child of our Time (met dank aan @Waldekker)

John Zorn – Kristallnacht (album) (met dank aan @RJKoopmans, @EricSchuuring)

Thomas Parente – Kristallnacht (met dank aan @RJKoopmans)

Frank Boeijen – Zwart – wit (Met dank aan @Pletspulp)

Steve Mackay – Kristallnacht (met dank aan @HilkeTol)

Gary Lucas – Verklarte Kristallnacht (met dank aan @FZwaan)

En helaas ook verschillende Neonazi- en andere obscure Deathmetal bands met liederen waarin ‘Kristallnacht voorkomt.

* Ik zet het lied in mijn persoonlijke stemlijst voor de top 2000. Wie doet er mee?